याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 702, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ें६४६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
'जननाच्चस्तृतीयो यौऽस्तः तस्य तृतीयायाम् ।' इति ॥
बृहस्पति ने इस विषय में विशेष बात कही है :—
स्वस्तिवाच्य समारूढवाहनं निर्ययेद् गृहात्।
मातुलो वा वहेत्तन्न निर्वाहनशिशुं स्वयम् ।
शिशुना सह मित्राणि निर्ययुश्च गृहात्स्वयम्'॥
इत्यादि।
षष्ठेऽन्नप्राशनमिति—लौगाक्षि का मत है :—
'षष्ठे मासेऽन्नप्राशनम् , जातेषु दन्तेषु वा।'
जातेषु दन्तेषु के द्वारा अष्टम मास अभिप्रेत है, कारण अष्टम मास ही
दन्तोत्पत्ति की उचित अन्तिम अवधि है। अत एव संस्कार-कौस्तुभ में
बृहस्पति की स्मृति है :—
बालानामष्टमे मासि षष्ठे मासि ततः पुनः।
दन्ता यस्य न जायन्ते माता वा म्रियते पिता ॥
चूडा कार्येति—इस विषय में मनु का मत निम्नलिखित है :—
चूडाकर्म द्विजातीनां सर्वेषामेव धर्मतः।
प्रथमेऽब्दे तृतीये वा कर्त्तव्यं श्रुतिचोदनात् ॥
तत्र तृतीयाब्द एव औत्सर्गिकश्चूडाकरणकालः कुलाचारनियमस्तु तस्या-
पवादः'” यह शूलपाणि का मत है। अत एव आश्वलायन ने भी कहा है :—
'तृतीये वर्षे चौलं, यथा कुलधर्मं वा।' तृतीय वर्ष में भी लौगाक्षि ने विशेष
बतलाया है :—'तृतीये भूयिष्ठे गते चूडा।' इति ।
यहीं कर्णवेध भी प्रशस्त है। कर्णवेध का काल बृहस्पति ने बत-
लाया है :—
कार्त्तिके पौषमासे वा चैत्रे वा फाल्गुनेऽपि वा।
कर्ण-वेधम्प्रशंसन्ति शुक्लपक्षे शुभे दिने ॥
द्वितीया दशमी षष्ठी सप्तमी च त्रयोदशी।
द्वादशी पञ्चमी शस्ता तृतीया कर्णवेधने ॥
सूची (वेधनी) के विषय में वीरमित्रोदय में बृहस्पति का कथन
उद्धृत है :—
सौवर्णी राजपुत्रस्य राजती विप्रवैश्ययोः।
शूद्रस्य चायसी सूची मध्यमाष्टाङ्गुलारिमका ॥
आयसी—अर्थात् लोहे की बनी हुई।