याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

त्रिपलं द्विपलं तु पयः पिबेत् । पलमेकं पिबेत्सर्पिस्त्रिरात्रं चोष्णमारुतम् ॥
इति । त्रिरात्रमारुतस्य पूरणे उष्णोदकबाष्पं पिबेदित्यर्थः । यदा तु शीतं
क्षीरादि पीयते तदा शीतकृच्छ्रः; 'त्र्यहं शीतं पिबेत्तोयं त्र्यहं शीतं पयः पिबेत् ।
त्र्यहं शीतं घृतं पीत्वा वायुभक्षः परं त्र्यहम् ॥' इति यमस्मरणात् ॥ ३१७ ॥
भाषा—दूध, घी और जल में से प्रत्येक को गर्म करके एक-एक दिन
पीकर और फिर एक दिन-रात (चौथे दिन) उपवास रखने पर तप्तकृच्छ्र
व्रत होता है ॥ ३१७ ॥
इति तप्तकृच्छ्रश्चतुर्विधः ।
पादकृच्छ्रमाह—
एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च ।
उपवासेन चैवैषं पादकृच्छ्रः प्रकीर्तितः ॥ ३१८ ॥
एकभक्तेन सकृद्भोजनेन दिवैव; नक्तेनेति पृथगुपादानात् । अतश्च दिवैवैक-
वारमेव भोजनेनैवैकमहोरात्रमतिवाहयेदिति । तत्र दिवेति रात्रिपर्युदासः । एक-
वारमिति द्विवारादिव्युदासः । भोजनेनेत्यभोजनव्युदासः । एतच्च कृच्छादीनां व्रत-
रूपत्वात् पुरुषार्थभोजनपर्युदासेन कृच्छाङ्गभूतं भोजनं विधीयते । तथा चापस्त-
म्बः—'त्र्यहमनक्ताशीदिवाशी च ततस्त्र्यहं । त्र्यहमयाचितव्रतस्त्र्यहं नाश्नाति
किंचन' इति । अत्र च 'अनक्ताशी' इत्यनेन व्रतविहितेन णिनिप्रत्ययेन नक्तपर्यु-
दासेन दिवाभोजननियमं दर्शयति । गौतमेनापीदमेव स्पष्टीकृतम्—'हविष्यान्प्रात-
राशान्भुक्त्वा तिस्रो रात्रीर्नाश्नीयात्' इति । एवं नक्तभोजनविधावपि । न विद्यते
याचितं यस्मिन्भोजने तदयाचितम् । तेन कालविशेषानुपदानाद्दिवा रात्रौ वा
सकृदित्येव; तपोरूपत्वात्कृच्छाणां द्वितीयभोजने तदनुपपत्तेः । अयाचितमिति
न केवलं परकीयान्नयाचनप्रतिषेधोऽपि तु स्वकीयमपि परिचारकभार्यादिभ्यो न
याचितव्यम् । प्रेषणाध्येषणयोः साधारणत्वादयाचनायाः । अतः स्वगृहेऽपि भृत्य-
भार्यादयोऽनाज्ञप्ता एव यदि भोजनमुपहरन्ति तर्हि भोक्तव्यं, नान्यथा । अमुनै-
वाभिप्रायेणोक्तं गौतमेन—'अथापरं त्र्यहं न कंचन याचेत' इति । अत्र च
ग्राससंख्यानियमः पराशरेण दर्शितः—'सायं तु द्वादशग्रासाः प्रातः पञ्चदश
स्मृताः । चतुर्विंशतिरायाच्याः परं निरशनं स्मृतम् ॥' इति । आपस्तम्बेन
त्वन्यथोक्तम्—'सायं द्वाविंशतिर्ग्रासाः प्रातः षड्विंशतिः स्मृताः । चतुर्विंशति-
रायाच्याः परं निरशनाख्यः । कुक्कुटाण्डप्रमाणास्तु यथा वास्यं विशेत्सुखम् ॥'
इति ॥ अनयोश्च कल्पयोः शक्त्यपेक्षया विकल्पः । आपस्तम्बेन तु प्राजापत्य-
१. त्रिरात्रस्य मारुतस्य । २. चैकेन । ३. उदाहृतः ।