याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

५७४ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
स्मरणात् । यदा तु धान्यं देयं तदाऽल्पसृष्टि देयम् ; 'अल्पसृष्टि भवेत्किंचित्' इति
स्मरणात् । - एतच्चानुक्तनिष्कृतिप्राणिवधविषयम् । यत्र तु प्रायश्चित्तविशेषः
श्रूयते, तत्र स एव भवति; यथाह पराशरः- 'हंससारसचक्राह्वकौञ्चकुक्कुट-
घातकः । मयूरमेषौ हत्वा च एकभक्तेन शुद्ध्यति ॥ मद्गुं च टिट्टिभं चैव शुकं
पारावतं तथा । भाडिकां च बकं हत्वा शुद्ध्येद्वै नक्तभोजनात् ॥ चाषकाक-
कपोतानां सारीतित्तिरघातकः । अन्तर्जले उभे संध्ये प्राणायामेन शुद्ध्यति ॥
गृध्रश्येनविहङ्गानामुलूकस्य च घातकः । अपकाशी दिनं तिष्ठेद् द्वौ कालौ मारु-
ताशनः ॥ हत्वा मूषिकमार्जारसर्पाजगरडुण्डुभान् । प्रत्येकं भोजयेद्विप्रांल्लोह-
दण्डश्च दक्षिणा ॥ सेधाकच्छपगोधानां शशशल्यकघातकः । वृन्ताकफलगुग्वाशी
अहोरात्रेण शुद्ध्यति ॥ मृगरोहिवराहाणामविकाबस्तघातने । वृकजम्बूकऋक्षाणां
तरक्षूणां च घातकः ॥ तिलप्रस्थं त्वसौ दद्याद्वायुभक्षो दिनत्रयम् । गजमेषतुर-
ङ्गोष्ट्रगवयानां निपातने ॥ प्रायश्चित्तमहोरात्रं त्रिसंध्यं चावगाहनम् । खरवा-
नरसिंहानां चित्रकव्याघ्रघातकः ॥ शुद्धिमेति त्रिरात्रेण ब्राह्मणानां च भोजनैः ॥'
इति ॥ एवमन्येषामपि स्मृतिवचसां देशकालाद्यपेक्षया विषयव्यवस्था कल्प-
नीया ॥ २७५ ॥
भाषा-फल, फूल, अन्न और रस में पड़े हुए (उत्पन्न हुए) क्षुद्र जीवों
को मारने पर घी खाकर शुद्ध होवे । अस्थिवाले जीवों का (एक हजार से
कम संख्या में) वध करने पर कुछ धान्य, सोना आदि का दान देना चाहिए,
बिना अस्थिवाले जीवों को मारने पर एक प्राणायाम करे ॥ २७५ ॥
इति हिंसाप्रायश्चित्तप्रकरणम् ।
'इन्धनार्थं द्रुमच्छेद' (प्रा० २४०) इत्युपपातकोद्देशे पठितं, हिंसाप्र-
सङ्गलोभेन तद्व्युत्क्रमपठितमप्यपकृष्य तत्र प्रायश्चित्तमाह-
^३वृक्षगुल्मलतावीरुच्छेदने जप्यमृक्शतम् ।
स्यादोषधिवृथाच्छेदे क्षीराशी गोऽनुगो दिनम् ॥ २७६ ॥
फलदानां आम्रपनसादीनां च वृक्षाणां गुल्मादीनां च यज्ञाद्यदृष्टार्थं विना
छेदने ऋचां गायत्र्यादीनां शतं जप्यव्यम् । ओषधीनां तु ग्राम्यारण्यानां
वृथैव छेदने दिनं कृत्स्नमवगर्गावां परिचर्यामनुगम्यान्ते क्षीरं पिबेदाहारान्तर-
परित्यागेन । पञ्चयज्ञार्थं तु न दोषः । एतच्च फलादिद्वारेणोपयोगिषु द्रष्टव्यम् ।
(मनुः ११।१४२)-'फलदानां तु वृक्षाणां छेदने जप्यमृक्शतम् । गुल्मवल्ली-
१. कुसरं भोजयेत् । २. शशशल्यक । ३. वृक्षगुल्मलतानां च
च्छेदने ।