याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

प्रायश्चित्ताध्यायः ४३७
श्रौतैरेव केवलम् । यदि कथंचिज्ज्येष्ठभ्रातुरनाहिताग्नित्वादिना श्रौताग्नयोऽ-
नाहितास्तर्हि केवलं सोपासनो व्रजेदित्येवं विवेचनीयम् । अग्निनयनं च
तन्निर्वर्त्याग्निहोत्रादिकर्मसिद्ध्यर्थम् । अत एव मनुः ( ६।९ ) – 'वैतानिकं च
जुहुयादग्निहोत्रं यथाविधि । दर्शमस्कन्दयन्पर्व पौर्णमासं च शक्तितः ॥' इति ॥
ननु च पुत्रनिक्षिप्तपत्नीकस्य तद्विरहिणः कथमग्निहोत्रादिकर्मानुष्ठानं घटते ?
पत्न्या सह यष्टव्यम्'इति सहाधिकारनियमात्, सत्यमेवं; किंत्वत्र पत्नीनिक्षेपविधि-
बलादेव तन्नैरपेक्षेणाधिकारः कल्प्यते । यथा हि रजस्वलायां 'यस्य त्रत्येऽहनि
पत्न्यनालंम्भुका स्यात्तामपरुध्य॑ यजेते'त्यपरोधविधिबलात्तन्निरपेक्षता । यद्वा
वनं प्रतिष्ठमानमेव पतिं पत्न्यनुमन्यत इति न विरोधः । नच यथा ब्रह्मचारिणो
विधुरस्य वा वनं प्रस्थितस्याग्निहोत्रादिपरिलोपोस्तथा निक्षिप्तपत्नीकस्याप्य-
ग्निहोत्राद्यभाव इति शङ्कनीयम्; अपाक्तिकत्वेन श्रवणात् । नच ब्रह्मचारिविधुर-
योरप्यग्निसाध्यकर्मस्वनधिकारः । पञ्चममासाद्धूर्ध्वमाहितश्रावणिकाग्नेस्तद-
धिकारदर्शनात्, 'वानप्रस्थो जटिलश्धीराजिनवासा न फालकृष्टमधितिष्ठेत्,
अकृष्टं मूलफलं संचिन्वीत ऊर्ध्वरेताः दमाशयो दद्यादेव न प्रतिगृह्णीयादूर्ध्वं
पञ्चभ्यो मासेभ्यः श्रावणिकेनाग्नीनाधायाहिताग्निवृत्तमूलको दद्याद् देवपितृ-
मनुष्येभ्यः स गच्छेत्स्वर्गमानन्त्यम्' इति वसिष्ठस्मरणात् । चीरं वस्त्रखण्डो,
वल्कलं वा । न फालकृष्टमधितिष्ठेत्कृष्टक्षेत्रस्योपरि न निवसेत् । श्रावणिकेन
वैदिकेन मार्गेण न लौकिकेनेत्यर्थः ॥ ४५ ॥
भाषा - अपनी पत्नी को पुत्रों के संरक्षण में छोड़कर अथवा उसे साथ
लेकर, ( वैतानिक ) अग्नि और उपासना ( गृह्याग्नि ) सहित वन में जाकर
ब्रह्मचर्य धारण करते हुए वानप्रस्थ होवे ॥ ४५ ॥
'साग्निः सोपासनो व्रजेत्' ( प्रा० ४५ ) इत्येतदग्निसाध्यश्रौतस्मार्तकर्म-
नुष्ठानार्थमित्युक्तं, तत्र गुणविधिमाह -
अफालकृष्टेनाग्नींश्च पितॄन्देवातिथीनपि ।
भृत्यांश्च तर्पयेत् श्मश्रुजटालोमभृदात्मवान् ॥ ४६ ॥
'फाल'ग्रहणं कर्षणसाधनोपलक्षणम् । अकृष्टक्षेत्रोद्गवेन नीवारवेणुश्यामा-
कादिना अग्नींस्तर्पयेदग्निसाध्यानि कर्माण्यनुतिष्ठेत् । 'च'शब्दाद्भिक्षादानमपि
तेनैव कुर्यात् । तथा पितॄन्देवानतिथीन् 'अपि'शब्दाद् भूतान्यपि तेनैव तर्पयेत् ।
तथा भृत्यान् 'च'शब्दादाश्रमप्राप्तानपि । तथा च मनुः ( ६।७ ) – 'यद्भक्ष्यं
स्यात्ततो दद्याद्वलिं भिक्षां च शक्तितः । अम्मूलफलभिक्षाभिरर्चयेदाश्रमागतान् ॥'
१. दर्शमास्कन्दयत् । २. तन्निरपेक्षेणाधिकारः । ३. वात्येऽहनि ।
४. लम्भिका । ५. अवरुध्य यजेतेत्यवरोध । ६. नाग्निमाधाय ।