याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

[Page Header]
प्रायश्चित्त्याध्यायः ४२७
[Text]
सद्यःस्नानं विधीयते' इत्येतदसचैलस्पर्शविषयम् । सचैलेन तु चित्यादिस्पर्शे
सचैलमेव स्नानम् । तथाह च्यवनः—'श्वानं श्वपाकं प्रेतधूमं देवद्रव्योपजीवि-
नम् । ग्रामयाजिनं सोमविक्रयिणं यूपं चितिं चितिकाष्ठं च मद्यं मद्यभाण्डं
सस्नेहं मानुषास्थि शवस्पृष्टं १ रजस्वलां महापातकिनं शवं स्पृष्ट्वा सचैलमम्भोऽ-
वगाह्योत्तीर्याग्निमुपस्पृश्य गायत्र्यष्टशतं २ जपेत् । घृतं प्राश्य पुनः स्नात्वा त्रिरा-
चामेत्' इति । एतच्च बुद्धिपूर्वविषयम् । अन्यत्र स्नानमात्रम् । 'शवस्पृष्टं ३
दिवाकीर्तिं चितिं यूपं रजस्वलाम् । स्पृष्ट्वा त्वकामतॊ विप्रः स्नानं कृत्वा
विशुद्ध्यति ॥' इति बृहस्पतिस्मरणात् । एवमन्यत्रापि वक्ष्यमाणेषु विषय-
समीकरणमूहनीयम् ॥ तथाह कश्यपः—'उदयास्तमययोः स्कन्दयित्वा अक्षि-
स्पन्दने कर्णक्रोशनॆ चित्यारोहणे यूपसंस्पर्शने च सचैलं स्नात्वा पुनर्माम इति
जपेन्महाव्याहृतिभिः सप्ताऽऽहुतीर्जुहुयात्' इति । तथा च स्मृत्यन्तरे—
'स्पृष्ट्वा देवलकं चैव सवासा जलमाविशेत् । देवार्चनपरो विप्रो वित्तार्थी
वत्सरत्रयम् ॥ असौ देवलको नाम हव्यकव्येषु गर्हितः' ॥ तथा ब्रह्माण्डपुराणे—
'शैवान्पाशुपतान्स्पृष्ट्वा लोकायतिकनास्तिकान् । विकर्मस्थान्द्विजान्शूद्रान्सवासा
जलमाविशेत् ॥' इति । तथा—'अस्वर्ग्या ह्याहुतिः सा स्याच्छूद्रसंपर्कदूषिता'
इति लिङ्गाच्च शूद्रस्पर्शने निषेधः ॥ तथाङ्गिराः—'यस्तु छायां श्वपाकस्य
ब्राह्मणो ह्यधिरोहति । तत्र स्नानं प्रकुर्वीत घृतं प्राश्य विशुद्ध्यति ॥' तथा
व्याघ्रपादः—'चण्डालं पतितं चैव दूरतः परिवर्जयेत् । गोवालव्यजनादर्वाक्स-
वासा जलमाविशेत् ॥' इति । एतदतिसंकटस्थलविषयम् । अन्यत्र तु
बृहस्पतिनोक्तम्—'युगं च द्वियुगं चैव त्रियुगं च चतुर्युगम् ४ । चाण्डाल-
सूतिकोदक्यापतितानामधः क्रमात् ॥' इति । तथा पैठीनसिः—
'काकोलूकस्पर्शने सचैलस्नानम्, अनुदकमूत्रपुरीषकरणे सचैलस्नानं
महाव्याहृतिहोमश्च । अनुदकमूत्रपुरीषकरणे इत्येतच्चिरकालमूत्रपुरीषशौ-
चाकरणपरम् ।' तथाङ्गिराः—'भासवायसमार्जारखरौष्ट्रं च श्वशूकरान् । अमे-
ध्यानि च संस्पृश्य सचैलो जलमाविशेत् ॥' इति । मार्जारस्पर्शनिमित्तं स्नान-
मुच्छिष्टसमयेऽनुष्ठानसमये च वेदितव्यं समाचारात् । अन्यदा तु—'मार्जार-
श्चैव दर्वी च मारुतश्च सदा शुचिः' इति स्नानाभावः । श्वस्पर्शे तु स्नानं नाभे-
रूर्ध्वं वेदितव्यम् । अधस्तात्तु क्षालनमेव; 'नाभेरूर्ध्वं करौ मुक्त्वा शुना
यद्युपहन्यते । तत्र स्नानमधस्ताच्चेत्प्रक्षाल्याचम्य शुद्ध्यति ॥' इति तेनैवोक्त-
त्वात् ॥ तथा पक्षिसपर्शे विशेषो जातूकर्ण्येनोक्तः—'ऊर्ध्वं नाभेः करौ मुक्त्वा
यदङ्गं संस्पृशेत्खगः । स्नानं तत्र प्रकुर्वीत शेषं प्रक्षाल्य शुद्ध्यति ॥' इति ।
[Footnotes]
१. शवस्पृशं । २. गायत्रीमष्टवारं जपेत् । ३. शवस्पृशं । ४. पूयं ।