याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

व्यवहाराध्यायः २६७
ब्राह्मणा रिक्थभागिनः । त्रैविद्याः शुचयो दान्तास्तथा धर्मो न हीयते ॥' इति ।
न कदाचिदपि ब्राह्मणद्रव्यं राजा गृह्णीयात् ; 'अहार्यं ब्राह्मणद्रव्यं राज्ञा नित्य-
मिति स्थितिः' ( ९।१८९ ) इति मनुवचनात् । नारदेनाप्युक्तम् — 'ब्राह्मणार्थस्य
तन्नाशे दायादश्चेन्न कश्चन । ब्राह्मणायैव दातव्यमेनव्वी स्यान्नृपोऽन्यथा ॥'
इति ॥ क्षत्रियादिधनं सब्रह्मचारिपर्यन्तानामभावे राजा हरेत् । न ब्राह्मणः ।
यथाऽऽह मनुः ( ९।१८९ ) — 'इतरेषां तु वर्णानां सर्वाभावे हरेन्नृप'
इति ॥ १३५-१३६ ॥
भाषा—जिसके पूर्वोक्त बारह प्रकार के पुत्रों में से किसी भी प्रकार का
पुत्र न होवे उस पुत्रहीन के मर जाने पर पत्नी, पुत्रियाँ, माता-पिता,
भाई, भाइयों के पुत्र, गोत्र में उत्पन्न व्यक्ति, बन्धु, शिष्य और ब्रह्मचारी में
पहले-पहले के न होने पर उसके बाद वाले धन के अधिकारी होते हैं । यह
विधि सभी वर्णों के लिये है ॥ १३५-१३६ ॥
पुत्राः पौत्राश्च दायं गृह्णन्ति तदभावे पत्न्यादय इत्युक्तं, इदानीं तदुभयाप-
वादमाह —
वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिणां रिक्थभागिनः ।
क्रमेणाचार्यसच्छिष्यधर्मभ्रात्रेकतीर्थिनः ॥ १३७ ॥
वानप्रस्थस्य यतेर्ब्रह्मचारिणश्च क्रमेण प्रतिलोमक्रमेणाचार्यः, सच्छिष्यः,
धर्मभ्रात्रेकतीर्थी च, रिक्थस्य धनस्य भागिनः । ब्रह्मचारी नैष्ठिकः । उपकुर्वा-
णस्य तु धनं मात्रादय एव गृह्णन्ति । नैष्ठिकस्य तु धनं तदपवादत्वेनाचार्यो
गृह्णातीत्युच्यते । यतेस्तु धनं सच्छिष्यो गृह्णाति । सच्छिष्यः पुनरध्यात्मशास्त्र-
श्रवणधारणतदर्थानुष्ठानक्षमः; दुर्वृत्तस्याचार्यादेरपि भागानर्हत्वात् । वानप्रस्थस्य
धनं धर्मभ्रात्रेकतीर्थी गृह्णाति । धर्मभ्राता प्रतिपन्नो भ्राता, एकतीर्थी एकाश्रमी,
धर्मभ्राता चासावेकतीर्थी च धर्मभ्रात्रेकतीर्थी । एतेषामाचार्यादीनामभावे पुत्रा-
दिषु सत्स्वप्येकतीर्थ्येव गृह्णाति । ननु 'अनंशास्त्वाश्रमान्तरगताः' इति वसिष्ठ-
स्मरणादाश्रमान्तरगतानां रिक्थसंबन्ध एव नास्ति कुतस्तद्विभागः ? नच नैष्ठि-
कस्य स्वार्जितधनसंबंधो युक्तः; प्रतिग्रहादिनिषेधात् । 'अनिचयो भिक्षुः' ( ३।७ )
इति गौतमस्मरणात् । भिक्षोरपि न स्वार्जितधनसंबंधसंभवः । उच्यते—वान-
प्रस्थस्य तावत्—'अह्नो मासस्य षण्णां वा तथा संवत्सरस्य वा। अर्थस्य
निचयं कुर्यात्कृतमाश्वयुजे त्यजेत् ॥' ( प्राय० ४७) इति वचनाद्धनसंबंधो-
ऽस्त्येव । यतेरपि—'कौपीनाच्छादनार्थं वा वासोऽपि बिभृयात्तथा । योगसंभार-
१. संबन्धः प्रतिग्रहादिः । २. धनसंभवः । ३. हि वासोऽपि
बिभृयात्तथा ।