वृक्षायुर्वेद (सुरपाल - प्राचीन भारतीय पादप-विज्ञान, कृषि एवं वृक्ष-चिकित्सा सटीक)

Here is the line-by-line transcription of the text from the manuscript page:

Upper Section

Left Margin:

1,2,3
4,5
6
7

Main Text:
प्राज्ययूथैः २६ सितसिद्धार्थकतोयं यवतुषपिण्याकधारंण व तथा। खर्जूरीकप्रता
नुमलकुचानां पुष्टये सवति २७ माज्जरिदाबहुरिणद्दिपशूकरार्णा मांसेन सूरखिन्न्रा
या प्रहिवीययो सिः। स्याद्दाडिमी प्रधुरसूरदिरसा व्यविजगतीतिपीन फलसारन तानि तृ
प्ताः २८ स्याद्दाडिमी षाणुपलानितेफेरुमांसपिंडोपचारविधि सम्यग वाप्रटप्तिः। आ
म्रविलापिसित साधितवारिपूरैः प्रस्वाडुभूरिरसगर्मफला वनश्राः २९ वराव्यसफ
रीतोडलिप्ताः संधूपिताश्च ताः। स घृत त्रिफला चूर्णेद्दाडिमी स्यान्महत्फलैः ३० बृ
हतैक्षीरसं सिद्धैस्तथा शफरिकाजलैः। संतृप्ता दाडिमी स्याड्डुमहाफलन ता भवेत

Correction / Footnotes (Upper):
१. र्जा २. ण ३. स ४. प ५. प्रिः ६. शफ ७. त्ला

Lower Section

Left Margin:

1 २४
2
3,4
5
6,7,8
16

Right Margin:

राम
२४

Main Text:
३१ दाडिमीफलसाराध्यश्राघुषर्प्परमंडितान तथा। यानलरूः कुंतभुखालंकृतमल्ल
काः ३२ फल त्रिक क्वाथयेन सिक्तौ विल्ब प्रितस्याणुपला लकेन वह्निश्रिते पनसः फ
लानि ब्रा ह्यनक्षीणिनमहत्तराणि ३३ यष्टीमधूक तिलमाक्षिक मिश्रतोये सुवृष्टसथ
ङ्ग एणतर्पितमूल देनाः। पीयूषहृद्यसुरभीनिविल्व्यना नि मंजुलि फलानि वि
लर्तिकोलः ३४ कङ्केरु कालकुचवदरी धाविकाजंबूहह्या ले खिलोजपे। समञ्जु
क्रून्शारारोपंकैर्यवाद्गोः। सम्प्रलिप्ता तिलप्रक्षुयवैर्धूपिता द्वादशाहं नीरं प्रोसि
ङ्कञ्चप्रसप्रये सेविताः सत्फलाः स्युः ३५ तथैते सर्वदा सीधुः पूरसंसेकतर्षिताः। पीयूष

Correction / Footnotes (Lower):
१. ? २. णि ३. बहूनि to be inserted (?) ४. ल ५. बु
६. श ७. क्षी ८. भो

हृद्यपीनानि फलानि प्रविश्चति इह घृते विल्वः कपित्थफलानिसुरसांयपासुव
हनिवसं सक्तो गुडराज्यहीरमाक्षिकेः ३७ अनवंटणकरीषसमरान्विजपिडितमू
लत्वचः सदाकदल्पः कषपलशुसिलैः कृतासिषेकादधति फलानिवहनिपीवराणि
३८ डीहिमांबुजलैः सुप्ताः संतितिंदुकपादपाः निबुलच्छदतोयेषु फलैः पारावताः न
ताः ३६ सहीरमांसजल गोमय शालिकिएव तोयोत्थैौ सिक्तवली सलिलैः सुवृष्टाः।।
नम्रास्रवंति मृदुमांसल कुंसपीन प्रच्छाडलिः फलभरेः खलुमातुलुंग्पः ४० खंडस
वसितफेरवामिधैः सन्निधार्पितः फलितवीज पूरकः। आमिसांबुगुडदुग्धतर्पितः सत्फलै

1. सा 2. क्तो 3. व 4. स 5. द्व 6. ता (?) 7. पू 8. लो

स्रवतिनारंगकः ४१ जेतुछमांसतिलसर्षपविल्ववारिपूरेरुमासश्राकुमांसपयस्समेतैः सि
क्तास्रवंतिच शन्न्रामिषलेयधूपैर्नारिंगका फलसरैर्विनतावयुक्ताः ४२ अंकोल्लवल्कल
रजःकलयान्वितस्य मांसस्य जालिनिशिफादलसंहृतस्य दृष्टोमक्षुकतरुस्त्वणपिंडधू
प्टैः कर्पूररेणुरुचिरैः कुसुमैर्विसर्ति ४३ सोवीरमुद्गधिकोलतिलैः सहीधुहरिंडि
कावकणपैश्च सर्वतिवृष्टाः। श्यामाकदंबकरिकेरकासपृद्द पुष्योद्भवै रति सुगंध
लविर्नम्राः ४४ जंबूपल्लवकोसीरमुस्त क्वाथैः सुगन्धितेः। पुष्पान्णां जातयः सर्वा
ः परितुष्यंति सेविताः ४५ एलादिगंधद्रव्याणां शालिलैः परिषेत्रिताः आमिष क्वाथसं

1. ? 2. श 3. क 4. रै 5. बू 6. स

पृष्ठपुष्प्याद्यकेतकीमवेत् ४६ दत्ताहारस्रुतोयैर्म्रथापुष्पति केतकी कांतास्य
मदिरा सेकतोषितो वकुलद्रुमः ४७ नखायेतैरव कामिन्याकुवारायेण्ले खिताः वि
स्र्तिं मुकुल व्याजान्मा कंदः पुलकोऽर्जुनं ४८ सिंजनमनोज्ञतरनूपुर साडला- [क्त]
गारुणांङ्घ्रिकप्रले नसवित्तमं च। आताडितो वनतया स्मर वै जयंत्या पुष्पो च्चयं वित्नु
ते नितरामशोकः ४९ आ लोल कं कणमृणालमनोज्ञ बाहु वल्ली विलास परिरंसरे।
समंतात्। आलिंगितः कुरव कः सिल को ऽवलोकेः पुष्पश्रियं वितनुते चतुरंगनाया
ः ५० कन्ये व चारु नेपथ्या कृत कौतुक मंगला। प्राप्रपा णिग्रहावप्रापुष्पत्यासन्नशा

पाद-टिप्पणी (ऊपर का भाग):
१. ष्पा २. ? ३. न्मा ४. का ५. र्ज ६. क्षा ७. रा
८. घ्रि ९. नु

खिना ५१ विधिवदारुणी सिक्ता दिनांते माधवी लता। करवीरः कुरंटश्च विकसं तिकु
सुमश्रियं ५२ मुष्यश्रियं वितनुते दृणवकि लोल की ला कलाप कव लैकलिता चमल्ली।
सिक्ता पयः प्लाव वनी तुलवा रिपूरैः स्यात्पाटलाचप्रचुरिक विलास रम्यिः ५३ कर्षी सि
काजघवलेन कृता सिषे कोय थीय मसि ल करी ष ज लेन त स्माः सम्रहू दो वितनुते वर पुष्प
लीलां शेफालिका पल रु धाद्यपलांडुवृक्षाः ५४ सौर्येंद्रिविर्घटी लां वुक की रुनपुसा
दिकाः संतिकोलाष्टिविदूपैः फलाढ्याः त्राकजातयः ५५ आभ्रुतुल मंडेन सिक्ताः प
र्य वितेन च। सदैव लां वुकान्धत्ते फलानि प्रचुराणय पि ५६ पयो लाः फाल्गुने मासि तृण

पाद-टिप्पणी (नीचे का भाग):
१. सि २. र्ति ३. तृ ४. सि ५. पै ६. को ७. पु
८. झ ९. टा १०. दृष्टू ११. तं १२. र्यु १३. तृ

नलकराजिताः। चैवे फलंति संसिक्ताः संधितैः खलिकाजलेः ५७ तरोर्निर्वापयेद्
र्द्धिस स्रव ज्ञा भि सं स्रवां। विकीर्ण द स्रव दं च द्वे वि तुहिनपीडनं ५८ विकीर्सी द फिसमि
प्ताः शालिसक्ताः समंततः। क्षेत्रेषु कर का वृष्टिं वारयेत यवतृणालत् ५९ मंत्रेणानेन ला
ज्ञासिर्लिखितेः कदलानली। मूषादी वारयत्याशु क्षेत्रमध्य त्रिकोएके ६० यथा॥ ॐ
झिँकिं; किंधातः। परग स्य दारुक प मेश्वर पर मवैष्णव शगट पराक्रम विजितार्क मंडलौ पृथ्वी
तः॥ श्रीमद्दमदेवचरण विजयिनः॥ अमुक क्षेत्रे मूषक गंधिकासूत्सादीनस माज्ञापयं
ति यथा। एतदाज्ञा दे श यद्द क दर्शना देव क्षेत्रमिदं विहायान्यत्र यास्य था नो चेन्ना हन

1. तैः 2. लैः 3. त्रा 4. तु 5. र्णा 6. ली 7. दले
2. स्व 9. ष्किं 10. ? 11. जी 12. वि 13. श 14. ?

रदेह रूप चर खड्ग लांगूलेन झं फट् स्वाहा। ६१ पत्रे मंत्रं समुल्लिख्य जंबुवातं निधने डुवि।
केच कीट पतंगाखु पिपील्यादि विनश्यति ६२ इति विविधसुसिद्धकर्मयोगावस्करमद्य
प्रनिंदितान दोषांश्चाविमुच्युवजरठे षु पादपेषु प्रतिविहिता विदधत्यभीक्रमेण ६४ इति पो
षणोध्यायः।। नारी रंगंतु भेदेन द्विःप्रकाराः समासततः॥ सर्वतरुहजातीनामातंकः परिकी
र्तितः ६५ तत्र वातात्कफात्पित्ता च्छरीरात्तः समुद्भवाः। आगंतूनां समुत्पत्तिः कीटना
दिसिर्भवत् ६६ तत्र रूक्षकषायादिद्रव्यैरत्यर्थसेवितैः। स्त मिसं शोषणं कृत्स्नं संवत्य नल
जागदाः ६७ तैकार्थ्यकुंरुता ग्रंथिगुटिका रूढ पत्रता। क र्ध्नी श्वाल्प रसाश्चाशु फलता दै।

1. त्रं

Upper Section

Left Margin

• 1, 2
• 3
• 4, 5
• 6, 7, 8
• 9, 10, 11, 12
• 13, 14
• 15

Main Text

तिकीर्तिताः ६८ स्वादुस्निग्धाम्लशीताद्यैर्द्रव्यैरत्यर्थसेचितैः। हिमाग्रमेव सततच स्रवंति
कफजागदाः ६९ तेषांत्वतिकालफलता पांडुत्वंकुब्जपत्रता। अवृद्धिः फलिते नीरसता
चेतिकीर्तिताः ७० कट्वम्ललवणोष्णैर्ह्लाषैर्द्रव्यैरत्यर्थसेवितैः। स्रवंति पित्तजारोगा ग्रीष्मे
काले घनात्यये ७१ तेषां पीतपत्रता कालफलस्रावो विशोषणं। पत्रपुष्पफलानां निश-
दनं चेतिकीर्तिताः ७२ कृमिसंजग्धमूलानि शोषणं पीतपत्रता। सवेत्तुडारयातीनांपल्ल-
वानि निरूल्वणा ७३ प्रचंडपवनोद्वेगैर्गंगोन्मलनमेत्यलम्। प्रसंविसेदेनतव सुगोद्धिष्ठौ
संवेत् ७४ वक्त्रिवन्त्रादियुष्टानांत दंगपरिशोषणंतन्मेनिः सारसवेन पानीया सावत्सम

Footnotes / Corrections (Upper)

1. र्द्र   2. सं   3. ब्ज   4. प्र   5. ष्म   6. dropped   7. स्रा
2. ल   9. प्र   10. ता   11. चं   12. त्सू   13. स्रो   14. भं
3. जु

Lower Section

Left Margin

• 1, 2
• 4 १७
• 5, 6, 7
• 8
• 9
• 20

Right Margin

• ३
• राम १८

Main Text

था ७५ सर्वस्वरूहजातीनां शोषस्समुपजायते। कुवाराद्यभिघाते प्रस्वरूहाणां व्रणोभवेत्
७६ अत्रणोविपरिशुष्को जायतेकफ ह्रवणात। मिथ्योपचारतोरोगोयथा संवातजादयः।
७७ दिनेदिने पचीयंते पत्रपुष्पफलाद्विभितैः। अत्यंबुसेवयाघर्मोहरूदोषात्कालदोष-
ताः ७८ क्रुद्धा वातादयोदोषाः पांडुरोगंप्रकुर्वते। तेनात्तीः शाखिनः संति पांडु शुष्काल्प
लक्षदाः ७९ वीजस्यदोषादकृतोपचारान्मिथ्योपचारादपचारतोवा। क्रुद्धाः प्रकुर्वति
समीरणार्यावंध्यान रोषानवनीरूहाणां ८० दौर्गध्यंगंध विर्त्वन्त्राः पत्रपल्लवकुब्जता
पिपीलिकासिभंगाद्ययानी याजीर्णीतोभवेत् ८१ उलवह पवनायूह हाघर्षाः सतत मना

Footnotes / Corrections (Lower)

1. ठा   2. न   3. त्   4. स्रा   5. नि   6. dropped   7. से
2. फ   9. श्च

An accurate, line-by-line transcription of the Sanskrit manuscript page:

[ऊर्ध्व-भागः / Upper Section]

तत्प्रदेशसंस्थितां¹श्चाद्वग्निचपनिवाप्तवल्लितानोपगलट्टणनिचविनाशकानि
०७१ इति विविधदानवेद्ध्युनित्यं निजनिजकीर्तितलक्ष्णै² ³ ⁴ प्रसीसिः वतरुमतिस
द्धसत्ययो धररुहेषु विकित्सितं विदध्यात् ७२ इति रोगज्ञानाध्यायः १ अ-
थ चिकित्सा जयेद् वातसद्वां⁵ रोगान् प्रमेदोवसाघृतैः । सेक⁶त् सर्व्वातविकारहारि
०७५ अरिष्टगोशृंगतुरंगकेशैर् गोबालैः ससर्पिः⁷ सिसुप्रारतैलेः । सकोलमेदोसिरुदा
रक्षपैर् नि⁸र्वारयेन् मारुतरोगम् आशु ०७६ कषायैः कटुकैश्चै⁹द्धैः । कफकृतान् जयेत् । पंच-
मूलकृता¹²क्काथैः सुरसीसुलिलेन¹³ उ ७७ सितसर्षपकल्कच मूले दत्त्वा निषेचयेत् । ति-

[पादटिप्पण्यः / Upper Footnotes]

1. ति 2. क्ष्य 3. णै 4. सं 5. कुणपतोयैश्च (?) 6. वा
2. दृ 8. शि 9. शु 10. वा 11. रोगान् 12. त 13. लि

[अधो-भागः / Lower Section]

लसूरुनिजजैः सर्व्वकफरोगनिवृत्तये ७८ उद्गंत्यादिकमृदंततरूहाप्रन्यां मृदं न्यसेत् ताव-
लासरोगिणां प्राज्ञस्मुदोगविनिवृत्तये ७९ शीतलैर्मधुरप्रायैर्द्रव्यैः । पित्तसमुद्भवान् ।
सर्व्वरूरुहजातीनां रोगानपनयेत् सुधीः ८० क्षीरेण मधुमिश्रेण यष्टीमधुकशूकजैः । पि-
त्तरोगान् विमुचंति सिक्ताः क्षाध्रेषु शाखिनः ८१ फलत्रिफलजैः सिक्ताः सर्पिर्मधुसम-
न्वितैः । मुंचंति स्तरूहाः सर्व्वे रोगान् वित्तसमुद्भवान् ॥ ८२ उद्दृत्य मूलतः प्राज्ञा कृमीनूकां-
उरकादिकानू । निषिंचेच्छीतसलिलैर् तरुहान् सप्त वासरान् ८३ पयः कुणपसिक्तोय्व-
चागोविद् जलं जयेत् ॥ सिद्धार्थी दृववाकुष्ठातिविद्या लयं तं कृमीन् ८४ सिद्धार्थराप्रव¹

[पादटिप्पण्यः / Lower Footnotes]

1. त् 2. भू 3. त्त 4. ते 5. श्च 6. सा 7. ?
2. ठ (?)

विडंगवचोधोषैर्गोमांसांवुसेरिलविषाएकपोतमांसेः। सिक्तातक्ष्णसहितेविटपेयधूपं
दीज्येकृमिंचंधु किल रूरुहाणं ९५ लेपो विडंगैः सहतेनिषेकःक्षारांबुनासप्तदिना
नियावत्।गोमांससिद्धार्थतिलोयनाहः को वारकादीनपहंति जंतून् ९६ सेचयेत्कृमिसि
र्जेग्धालतांचखलिकाजलैः । जयेद्वस्तेष्टकाचूर्णैलूनंचकूपीनृदले ९७ जंतुघ्नति
लगोमूनसर्षिःसिद्वार्थलेपिताः संसिक्ताःपयसाजंतुहृतःसंरोहतिव्रणः ६८ हिमवं
जतयात्तीनांकार्यमाच्छादनंवहिः। कुणपांवुपयो सिचपरिसकःप्रसिष्यते ६६ क्षी
दौडुंबरवल्कलघृतमधुप्रदिरा पयो सिरुद्वतया। सुदृढं पलाल रज्ज्ञावे द्धांसंसिंच्येतैरव

1. धू 2. स 3. च 4. यं 5. भू 6. ग्धां 7. र्दू
2. शि 9. ष्य 10. पू 11. ऽवा 12. प्य

१०० आपूर्यसारमृद्धिमहिषीक्षीरेणसपदिसंसिक्ताः सलिलापूरितमूलास्तंवंति सुक्षामहीरु।
हास्माः १०१ शुष्कशाखाश्चतत्स्थानेसंसिप्तामधुसर्पिषा । शिंक्ताः पयोऽबुसिः संतिशाखासहन
सच्छला ३ वह्निदग्धाश्चतत्स्थाने छित्वासिक्तापयोऽम्बु सिः कुलीरकर्पराद्यैश्च धूपितास्सु
;सुपल्लवाः ४ सर्वगोपद्मिनीपंकलेपितावृक्षकारलिताः। कुणयांवुपयः सिक्तासंतिशाखा
वतांवराः ५ विदारीशर्करानागजिह्यातिलविलेपिताः संतिसद्यस्तृनावत्सझारग्धाः सिक्तः
पयोऽम्बुसिः ६ शर्करांवुतिलक्ष्क्षीरैः सेकाल्लेपात्समंततः । पद्मिनी कई मैग्लेपादहिनोषाः
पन्नाप्यति ७ शोषिनःसारमृद्धूतेतां हरेन्मूलमृत्तिकां। अन्यांसारवतीं तत्रधुसिंसेचयेत्

1. स्त 2. सि 3. न्य 4. से

An exact line-by-line transcription of the text, verses, and editorial notes:

Upper Section

प्रौद्भूता च जलास्रावसमुद्भूते विन्तोपेपरिषेचयेत् क्षीरांसोभिः कुलीराद्यक्ष्पेः प॑क्षपयेन्नतान्
ह॑ न्यग्रोधोदुंबरोदुल्कगोमयैह्योऽसर्पिषा। प्रलेपने विधानेन व्रणोरोहतिनाखितं १० धव
श्रीपर्णी काञ्चनावेतसोर्जुनवल्कुगोमयद्योऽसर्पिषा। प्रलेपनेनैः। परिक्षितः प्रलेपेन्द्ररि
ष्ट्वाः प्रत्ताम्पति ११ विडंगसर्वसभिष्यसाद्यंकविलेपने। जयेजलपयःसेकेरोगामिथ्य
पचारजान् १२ यवगोक्षूमसंस्तूतचूर्णेह्योऽपयोंलसांसेके। सप्ताह्मात्रेण पांडुरोगाश्चामृ
ति १३ वंध्याप्रहीरुहाः सिक्ताः पयःकुणपवारिभिः। स्रवंति पुष्पफलिनैः सर्वाश्चापरिपूर्वाः
१४ तिलयवकुलत्थमाद्यैर्मृद्वे नचसेंलतैः नीतैः। वंध्यास्तरवो नित्यंपुष्पफलैः पूर्यत्याशं

Upper Apparatus / Editorial Notes

1. ? 2. र्व 3. पे 4. न 5. वल्क $\Rightarrow$ लैः 6. ‘गोमय...पने’
   dropped 7. प 8. स्त्रा 9. न्द्र (?) 10. थ्यो 11. म्य 12. यं

Lower Section

१५ तिलाजाविन्वारुसूंर्मंप्रथगाटकसंमितांसकुअक्षूंजलद्रोणांगोमांसतुलयान्वितं १६ सप्तरा
त्रोषितं चैतत्सेकात्पुष्पफलप्रदं १७ व्याघ्रचित्रकगोप्राद्यमांसस्तूतजलोत्त्वेणैः करेणुमाहि
षीक्षीरैः सिक्ताः स्युः फलप्रदाः १८ अजक्षी सुकरायणसिक्ता रुघविलिप्तवा प्रतिमूलं
किलह्यौडविडंगाद्यैर्जलंत्यसेत् १६ गोकुक्कुराहिमार्जारपुरीषपरिष्रपिताः। स्रवंति नीरुजा
ःश्राकजातयश्चिगुसादयः १० धूपयंतींस्त्वान्वलैरुध्ययोजयेत्। मृद्दव्वालेपनं वा प्रति।
मान्यारिवर्जयेत् २१ इति विविधविधिंप्रयुक्तयोगैरपि न हिंरांतिमुपैतियस्यरोगः। तमपर
सुविशिष्टदेहेतन्मिदेनो धरणीरुहंप्रतिरोपयेन्मुनीध्र २२ इतिरोगोपनामोऽध्यायः १ सदा

Lower Apparatus / Editorial Notes

1. कु 2. dropped 3. स्त्र 4. A three-letter-word is missing.
2. dropped 6. न्म

Here is the line-by-line transcription of the manuscript folio:

[Folio 24, Upper Section]

पुष्पफलापत्तिरकालफलपुष्पता॥ तथा गंधसमुत्पत्तिरन्योऽन्यत्वं रसान्यता १३ वर्षप्रवर्त
नं पुष्पपरिवृत्तिः फलाल्पता। गंधप्रवर्तनं गंधवर्धनं वल्लिपुष्पता १४ लतावतामनंतत्वं निष्प्रभ
ता विरूपकता। अपाकः फलदीर्घत्वं नानाशाखाः संप्रतिजन्यच १५ तत्कालफलता पुष्पफलवृद्ध्या
न्द्यपीनता। वियोगिजन नन्दचेति विचित्रंतदुच्यतां ध्रुवता १६ सुगन्धैः केशरैर्विधानसंस्कृते सुप्रा
ष्मशानकार्पासजबीजमुक्तं पदियङ्कंकं रूपशोत्ना शास्समृद्धितं द्रियेदिनो ध्यार्कमरीचिसंचयैः १७
तस्मादजादुग्धनिषेकजाताः समुल्लसद्भाउसहस्रशाखाः। फलानिपुष्पाणि सदैव धत्ते तरु
र्मनोऽज्ञानिनचात्रचित्रं १८ पिण्याकजंतुरिपुगोपलदलैः सिक्तैरिह्वारसेः समधित्रैस्तैर्

Footnotes/Corrections (Upper):

1. dropped    2. :    3. ?    4. द्य    5. व    6. ष्या    7. स    8. ज्ञा

[Folio 24, Lower Section]

सिक्तिक्तमूलाः। प्रासंफलानि कुसुमानि मनोहराणि स्मरीरुहाद्दक्षतिनूनमकालमेव १९
वराहिजरिचुरसैश्चंद्रलेखा घृते राजघटे द्विपह्य सुसंधिते मूलमथोविलिप्यमृद्भि
ः पर्येश्चरुरसासिक्ताः ३० धूपिताः कुणपछोदैः प्रयत्नेन महीरुहाः। अकाले फलपु
ष्पाणि वितन्वंतिन संशयः ३१ जंदुप्रवाल घनवीररामूलकत्कैरालिप्तार्द्रवज लैरभिषे
चितस्याः आसाद्यदूत विटपी सहकार लक्ष्मी मा मोद मोदित मधुव्रतसख्यमेति ३२ अशोक
कलिकादीनां पुष्पवासितया मृदा। मूलेस्तृतेति सोरस्यं जायते सुमनो हरं ३३ क्रोडीवन्ना
साविता मधुबीजा ज्ञाताः प्रहृष्ट्वाष्वचा सिषेकैः। फलंत्यचीजानिफलानि नित्यं कृष्ण

Footnotes/Corrections (Lower):

1. तैः    2. त    3. सं    4. श
   24

ऽवार्त्ताकपटोलकाद्याः ३४ मधुपुष्पोत्पलक्षोद्रसितायष्टीरुतत्सरोः॥ पिंडो विनिहितोमू
लरंडेऽनासिफलत्वरम् ३५ अष्टप्रलोगलिविद्यांवहतीहयेनपिंडीकृतेनपरिपूरितमूलरंध
ः॥ वह्नाक्षप्रीतितिरिधेचनतःप्रसूतेतिक्तुंफलं सहजमिष्टफलो ऽप्रसूनं ३६ विडंगयष्टीयव
कल्कदुग्धैर्गुडान्वितैर्लेपनतो त्रिमात्रां विलिख्य मूले विटपी ह्यसावतिक्तः सुधाहद्यफैला
निसृते ३७ मक्षककुसुमप्रतोदयष्टीअज्ञासितायवैः। तन्निखलेपितः शित्ते दूते म्लोपिच।
मिष्टतां ३८ निम्बाकिंशुककप्पीसीमं जिष्ठारोध्रवारिसिः षेतं पुष्पायंतरोः से काद्दते चामीक
रद्युतिं ३९ मंजिष्ठादरदक्षीरकांक्षीपारावतान्मिधेः स्रितं पुष्पायतरोःश्ववारिसिः षेतं पुर्मूल

1. शि 2. त् 3. प्र 4. क्तं 5. पि 6. र्लै 7. फ
2. सिक्तो (?) 9. ध 10. श्वे 11. द्व 12. द्यु 13. श्वे
   लेपात्स्वर्णनिसंसवेत् ४० फलविकापोप्रवक्ष्तदीजनीलीडवैः संततमेवसिक्ताः॥ मूले
   चतस्रूर्निचयेनपुरूषैः फलानि सृते ऽनजसंनितानि ४१ यवार्किशुकमंजिष्ठानिम्बातिलसवैर्ज
   लैः॥ कल्केष्यसेवितालिप्ताः फलंविस्त्रतिलोहितं ४२ शाल्मलीतम्बिन्नानीलीत्रिफलाकु
   ष्ठसीधुसिः। लिप्तसंसिक्तूला नांफलेस्याच्छुक पिंजरं ४३ नीली निशारोध्रवरातिलासेने
   कासीसुष्टीसहितैर्वह्वेष्पुतैः। प्रकीर्णमूलाः परिवेष्टिताजलेः सुवर्णवल्लीनिफलानिदि
   न्ति ४४ नूनंकलायसहिताजगरोहिवर्मक्ष्लीरुता निव्डुकईप्रसूर्तीमूलाः॥ गंसोद
   केनवकुलाः सततंनिषिक्ताः पुष्यंतियप्रकुसुमप्रचयैर्नितांतं ४५ वराहमेहाः कालानां
3. सी 2. शी 3. श 4. र्णि 5. ति

कोल्हपानीयसेविता कदलीकुरुते विंचं फलिता दाडिमीफलैः ४६ सूकरवसाभिसंस्कृत
दीजाज्जातः संज्ञवेदेरंडः। पूर्वोक्तयोगसिक्ताः संसूते कारवेल्लफलं ४७ अतैलषितकुसुमपु
ष्टसितमृत्तिकया पूर्णमूलदेशानां जलदमुरानतवालकपद्मकसेकेन गंधपरिवृत्तिः ४८
स्नैःस्नैः पुष्पफलकुसुमैरतिवासनासिद्धर्नितांतपरिपूरितमूलदेशाः मुस्तामुरानत
दलांबुपुरासिषिक्ता गंधंपरं वितनुते खिलपुष्पजातिः ४९ मेदश्चपयोरुधिरकुष्टयु
तोयमेदयोगः करोति नितरां निजगंधवृद्धिंसायंश्च युद्धसमये विधिवत्प्रयुक्तः पुंनागना
गवकुलादिकपादपानां ५० आग्नस्पेत्यङ्गुरगोपलप्रियम्लत्त्नासंधानकेनदृढकर्पूर

पाठान्तराणि (टिप्पण्यः):

1. भा 2. वि 3. थै (?) 4. क्त 5. सु 6. नां 7. न
2. प्र 9. र्नि 10. न 11. धं 12. चु

कंविशालंयनेनतञ्चकरवीरमुदारशवमांसांबुसेकविधिनाजनयेन्मनीषी ५१ धा
त्रेगवास्थिपरिपूरितकेमुदग्व्हत्सप्ताविते सुरसिप्रोसजलेन सिक्ते। च्यम्रसुन्तरिसुर
ली पिशितांबुसेकाद्वल्लीचयेनपरिपुष्यतिनित्यमेव ५२ त्रिप्लावतितलयवमाष
जन्तुर्रैर्जलावितैः सिक्ताः रजनीचूर्णप्रिपूपातिनितिडिकावरलता सवति ५३ धा
त्रीवचासया स्योता नूंपुंमानांवेतसस्यच। शिंशापासूर्यवल्लीनामष्टमूल्युलितिसुक्ते ५४
गुलासिक्ताश्च मूलेन ह्यतेः ही रैः कपित्थं जा सुत्ताव्य नात धावीजं मासमाछाप्य शोधितं
तः ५५ गर्ते वपेज्जलेन्यसं सर्पिः क्षौद्रसमन्विता लसगोमयजं तु मतिलको डा प्रिपोद्भवं

पाठान्तराणि (टिप्पण्यः):

1. श्च 2. त्रि 3. फ 4. वि 5. इम 6. पा 7. ल्य
2. योः 9. प

५६ रजःसंपूरयेद्गर्तं सुघृष्टिश्चतुरंगुलं। निक्षिप्ताश्च तिलैरौदैर्मत्स्यमांसोदकेन तत् ५७ से-
चिनो वलितो याति तज्जातो विटपो ध्रुवं ५८ लतानप्राललीरावधातकीमाधवीलता। वङ्गनो
मर्द्दिता हीजादविकाशीरप्रिप्रया ५९ विधी निवृत्यांकृिष्टदाविने वटे सम्यक् प्रकीर्तिनि
लत्तूसीनां कुसिं: नम्माद्दधी ही रजलावसेचने र्यथा समेव प्रतिजायते लता ६० धुरुषयनि
तेषाते सम्यक् घटिते न वेष्टकानिचयेः। जनितो यनवतात रुरु मलधिया वामनः फलति।
६१ नातिवाल तरु संधेकित्त्वा दग्धो भिनोमनाका आज्यगोमयसिंधूत्थमधुमांसैर्विलिष्य
चे ६२ सिक्त सिर्य गधः कील विद्धमूलः पयोऽनुना। वान्शाषः सकालेषु चामनः फलति र्

1. स 2. त् 3. ध्रु 4. ती 5. ? 6. ता 7. ध्रि
2. स 9. ग्धे

ध्रुवं ६३ चउसं लरुता लं वोमूला सन्नरुने वटे। विध्य सो निधु ऐः सिक्तो वामनः स्यात्पर्यो
ढुना ६४ त्रिपाद्युसवेत्यल जातिकंदमेक असंघद्यु निवध्य सूत्रैः। सर्पिर्मधुसामनु लिप्य चोर्न
तथा तथा पुष्पचयं दधाति ६५ एवं निवद्ध कांडानि करवीरे विमिश्रकाः। दाडिमी जाति से दा
दोरुतः संकुरुतेहुतं ६६ मातंगजमदाहेन नलवेगन ल के न चा फलानि विद्धमूलस्य प
चंति न हि वत्सरं ६७ सद्योहत वृषस्कंध वर्म्माणन घृतेन ढं। प्रही रुहस्य शाखा या तस्याः पाक
ः फलेन हि ६८ निहितासित वृष कंव ल स वचर्म सघपरिणद्या। या शाखा खलु तस्याः फला
नि पाकं नयत्येति ६८ दंती दंत रजोव क्तितप्त हे मप्र शाल का या। रंसा म्पुर्वत्तरी मूले विद्धा दी

1. ध्रु 2. व्य 3. र्वा 4. ट्य 5. लेन 6. ष्न

Here is the line-by-line transcription of the text from the manuscript page:

Top Section

र्घफलप्रदाः १० करीषकोलेसतुरंगमाक्षिश्रुशानुसंतापितलोहसूच्याविद्धाकदल्याख
लुवह्निमूलेकरीदंतायतसंपदाःस्युः ११ वराहदंष्ट्रानलिकाकयेर्द्धादानासिपूत्स्नानि
हिताप्रयत्नात्।गसर्षपम्लेमुवालपलंवर्फलकल्याःकुरुतेनितांतं १२ पयस्योर्जुनतर्की
रीलवणीडुपलेपितः।द्रुमोनश्यूतिसर्वत्रत्वचोकाक्षािकीरितः १३ सिक्तांस्रदुलतो
येननालिकेरोविनश्यति।कर्पाशोनचिरात्रिवपत्रसंततवारिणा १४ नाशयेत्कदलीम्ले
लेनिहिताहिशुवर्तिका।क्ष्मांडेक्षीरुकादीनिकुलीराक्षिविदूषणं १५ अंकोलतैलाकुल
रुक्वाथतोयेनतरुःसुष्फलंत्यजेत्।किंशुकार्जुनतर्कीरीलबणात्सूक्ष्णणेनवा १६ अं

Apparatus Criticus (Top Section):

1. द्वाः 2. ल्यः 3. स 4. ते 5. णां 6. उप्र 7. त्र
2. तः 9. व 10. तिः 11. हिं 12. dropped

Bottom Section

कोल्हतैलनरतैलसुभावितंयत्-साद्यपरिपक्कफलादिनीतांसंजायतेकुटितितकर
कांबुसिक्तम्।स्त्रावयोप्रमिदमत्रनचित्रमस्ति १७ अनेकधैंकोल्हजतेलबोलमेदसि
षिंक्तंपरिशुष्कमुषां।बीजंसुलमोकरकांबुसिक्तंप्रजायतेसंप्ततिनूनमेव १८ बीजंश्लेष्मा
ततैलेनशतधापरिलावितं।करकाजलसंसेकाहुर्मसद्यःप्राजायते १९ अनेकधाकुरुकुं
टरेक्वसिक्तंदाडिमबीजंरविशुष्कमृषांरमांसमेदःपरिधूपसेकात्सजायतेतत्फलसिद्धि
रोन ८० अंकोल्हप्रस्थशिशुमारनक्रोलनक तैलासिप्तावितविशोधितबीजमुप्रसेका
दृशवनितलेकरकांबुसिक्तेसुतेसपुष्पफलितंक्रिटितिडुमंहि ८१ फलितंमधुकर्काड

Apparatus Criticus (Bottom Section):

1. बीजं स्व inserted 2. झ 3. धां 4. को 5. भा 6. प्र
2. कु 8. र 9. डिं 10. ब 11. झ 12. र्का 13. ट

कुंसांतर्गुमहीगर्तसेकात्पात्रप्रमांस्पतत्पिण्याकामिषवारिभिः ७२ फलंतारूपुलाकारंहा डिंडस
प्ररोपितः। विस्तारिफलासंधिः कोलमेदो निषेवितः ७३ गोकोलाष्टिकरीषाग्निदग्धैसार
मृदास्रतैः। प्रसूनमूलको गर्तैवर्त्तप्रानापजायते ७४ लिप्त्त्वामधुसरूषांउपकीडामधुसर्पिषा
वन्हापलालच्छा चगोमयेनप्रलेपयेत् ७५ ततश्चावेकंतांथोतोच्छितामूलयोः क्रमात्। कूष्मा
डवत्फलं सूतेवपुसस्वावरोधितः ७६ कूष्मांडकफलेवालिसुल्य छिदंविधायच प्रलिप्यमधु
सर्पिभ्यां पिछुवीजं विनिक्षिपेत् ७७ गुणेपरिणताहस्मात्फलादाकृष्ययत्नतः तस्सृतेविटपंपी
नवार्त्ताकफूलसंपदं ७८ महिषीकरीषमूत्रेर्मृदितं सप्ताहमोत्यलेवी जांवरस्तमो करकाज

1. र्ग 2. फ 3. ङ्वा 4. शे (?) 5. भौ
   लसिक्तं सूते हिकरवीरं ८९ सिक्तेजगरघर्षाद्याकलापोत्कृतिकेईमोस्तूलागोमांसतोयेन।
   जायते पद्मकाननं ६० श्लेष्मातकस्यवीजंनिष्कुलितं सप्तसावितंपेण्या। अंकोल्हकस्य महि
   षीगोमयघृष्टंतनातपेषुष्कं ६१ महिषीकरीषघृत्संयुक्तंकरकाजलेनतं सिक्तं। उद्गरं
   जनतुकुमुदंकुमदंकुरुते किमाश्चर्य ६२ इतिविचित्राध्यायः। धनप्रवालस्रगितः॥
   यानि विकीर्णपुष्पाणिसमीरणेन। गृहाणि कुर्यादसिमुक्तकानां लतासिरालोलमधुव्रता
   भिः ६३ विलं विनोयउततटुमाचऽर्विलोकयंतिप्रमवेक्षणैरिव। समंदिरांतःकलहंसरूष
   णाक्वदिस्वेत्युद्घरणमनोरमा ६४ निर्यातःशालिलं सुखावत रणंतीरेषुपुष्पद्रुमाःकूज
2. षी 2. त 3. त्सि 4. जनयति 5. ता 6. नि
3. ति 8. स
   29

___ विहंगमासत रुणीप्रात्यायंतां दीर्घिकां कुर्यात् । तत्र समुद्गतकमलिनीपत्रान्कुरज्ञान्प्रलांश्या
मालोवनकलिकां विदधतीनीलोत्पलानि क्वचित् ॥ ९५ उपवनमिव वारिमध्यं प्रभूतविप्रलत।
यावतिविवितं स्थानान्तान्निकरनिकरेणपूरितेवक्वचिदुन्मेषययाः सुखयथायी ॥ ९६
मध्ये तस्मिन्भूमिं गिरिशिखरस्पर्द्धि वेणु वा तं भूढो याते सुरसिङ्कुसुमैः वारिसिर्नयुक्ता ।
रेखे ॥ स्थाने स्थाने स्फटिकधवला मंडपीमंडनाई कुर्यात्तस्मिन्नपि चक दली मंडितं मंदवायु
ः । ९७ क्वचिदपिकूपंकुर्यादुपवनदेशे सुमिष्टसलिल संसं सिक्ता सकलविटपवृंदेषु
बालसंचयैः परितः ९८ अंजन मुस्तोशीरैः स नागकेशरातका प्रल क दूर्वाभिः । कतकफल

1. 'कूज' to be inserted 2. म 3. दी 4. लू 5. इया
2. दनुमेय (?) 7. वा 8. न्तं 9. म्र 10. खैः 11. लं
3. पं 13. हं 14. युं 15. dropped
   समायुक्तैः कूपे योग्यः प्रदातव्यः ॥ ९९ कलुषं कटुकं विरसं लवणं नालिगंध दिवा युरुसंगं
   धिसवेत्वातदनेन लवन्यलं सुर सं सुसुगंधियुतैरपरेश्चयुतं ३०० अथ कूपाथी लक्ष्मपरी
   रीक्षा १ पातालार्द्धगताः शिराः पसरंतितसर्वतोदिक्षु ॥ नीरस्य स्तप्रिप्रयो ज्ञाता ताः का
   व्येयत्कृपाभू ३०१ यदि वेतसोंडुरहिते देशे हस्ते स्थितिसतः पश्चात् सार्द्ध पुरुषे तोयंचल
   हति शिरा पश्चिमे देने १ विन्दुमधिवा ई पुरुषे मंडूकाः पांडुरो हि मृत्पीता । पुर से दक
   सतसिन्पाषाणस्रवति बहु तोयः ३ जंबूहस्तप्राग्वल्मी को यदि सवेत्समीपस्थः ।
   तस्माद्दक्षिण पाश्श्वे नाडि लं पुरुष द्वये साधुः ४ अई पुरुषे च मत्सः । कारायतसर
4. गः (?) 2. स 3. त्य 4. म 5. र्थ 6. र्ध्व
5. dropped 8. त्कू 9. शे 10. स 11. dropped

निलश्चपाषाणः॥ दृष्ट्वतिल३नीला दीर्घकालं च वहुतोयं ५ वल्मीकोपचितायां गु४द्रा
दक्षिणकर३पोनाने। पुरुषद्वये सपादे लवति जलं स्वाहु वानीयं ६ रोहितमत्स्यो
ई६नरेमृत्कपिला पांडुरततः परततः। सिकता सशर्करा च क्रमेण पुरुषतो सूवं ततः॥
७ पूर्वेण यदिदर्शो वल्मीको दृश्यते जलं पश्चात्। पुरुषैस्त्रिभिस्तद्देशे पश्चितातृह
गोधिकाऽनरे ८ सपलाश्रावतरी वेहिनूपपरस्यां जलं तोयवति। पुरुषत्रये स
पदेि सुरुषे ३ त्र व कुंडलश्चिह्रं ९ काष्ठोदुंबरिकार्या वल्मीको दृश्यते शिरांत स्मिन्नाउ
रुषत्रये सपादे पश्चिर्मादग्स्था च सा वहति १० आपांडु पीतमृत्कामौरुत्नावर्षश्चिस

1. ? 2. प 3. र 4. भ 5. र्या 6. श्य 7. स
2. र्णा 9. dropped
   वंतियाषाणः। पुरुषाद्धेकमुद नितोहष्टिपथं मूषको याति ११ आसन्नो वल्मीकाद्
   ह्मणपार्श्वे विसीतकस्य यदि। ३ भवेत्तस्य शिरा पुरुषे तेया दिशि प्राच्यां १२ तस्यै
   व पश्चिमायां दिशि वल्मीको यदास्रवति हस्तै स्तवोदः स्रवति शिरा च नल सिरह्यधिके
   पुरुषेः १३ श्वेत विद्धंस्करकः प्रथमे पुरुषे तु कुंकुमा लोऽधः। अपरस्यां दिशिच शिरा।
   नश्यति वर्षद्वयेतीते १४ सकुब्जाः क्षितये शाच्यां वल्मीको यत्र कोविदार स्यामध्येत
   योर्नैरैर्त्ये च मेक्षाय मस्ते पश्चं तोयं १५ अथ भुजंगः पुरुषेकप्रलो हरित विलोमर्ह
   रक्तः। कुरु विंदश्चा पाषाणश्चिद्रान्येतानि वाच्यानि १६ सर्वेषां वृक्षाणा मध्ये स्थितंड।
3. स 2. षैः 3. तो 4. शा 5. सि 6. ऐ 7. मै
4. मत्पम (?)

ईरं यदापने पततात्स्याद्वस्त्रे तोयं च तत्सिरोऽधिकैः॥ पुरुषैः १७ पामोजवेः कान्त्राङ्कुशैःशुभ
युक्ता नीला च मृत्स्रवत्सशर्करा वातश्यावत्सुं सुरसं च तोयं रुक्षामथावाप्य च तिक्तमुष्णम्॥
१८ सशर्करो ताम्रमही कषायं क्षारं धरित्री कपिला करोति। आपांडुरां पालवं अम्प्रदिष्टं
मिष्टं पयो नीलवसुंधरायां १८ इति कूपस्तरणिपरीक्षाः १ अथानादिनिः क्षप्तिमाह १ व्य
गोधेन--रका सिंदुक वह्या च षष्ठिका सवेत्। अप्लेने न विजेया निः क्षप्तिः सर्वश
स्पानां १० जंतू सिः ष्टल शाखा शिरीष वह्या व मुद्ग निः क्षप्तिः। गोधूमाश्च प्रभूकेर्यवस्य
द्विःसप्रवर्धनं ११ कारिण गृह सिकसोन हैव पाचाजिनो मर्कसेना प्राति स्य पाटला

1. स्त 2. स्तो 3. भौ 4. द्य 5. रक्तमृदा (according to Majumdar) 6. र्क
2. 'तु यवका' (according to Majumdar) 8. स 9. द्विः 10. र्नि 11. गाव (?)
   ष्मिकदलीसिरजादिकं सवति १२ आम्रो ल्लेनं लत्तारकैर्संघंपीलु सिस्मथा रोग्पं घ
   दिरस्मी--कं चार्जुने शाल नावष्टिः १३ पिचुमंद नागकुसुमै र्डुर्भिक्ष प्रज्ञानाशम्
   । कपित्थेनानिचुलेनावृष्टिसंख्या द्विलघनेवे संसवति १४ इति धरणि रुहा युर्वेदः
   मुद्यत्प्रतापत्र चुरनरपति श्रीलीला पालांत रंगः। अकु रुत्सुरपाल कौतुका सिद्धयोगैः
   र्जगद प्रलयशः श्री वैद्य विद्या वरेण्यः॥ १५॥ ॥ इति वृक्षा युर्वेदः संपूर्णाः ॥ १॥ ॥
   रूपा राम कृष्णेरण
   कस्य पुस्तकं निदं॥ १५॥
3. भिः 2. ? 3. ल्ला 4. श 5. 'भ्यां दुर्भिक्षमर्जुनैः' (according
   to Majumdar) 6. पा 7. रु 8. त सु 9. र्व 10. :
   32

Surapala's Vrikshayurveda
(Translated by Nalini Sadhale)

Introduction
Vrikshayurveda of Surapala, an ancient Sanskrit text on
the science of plant life was a mere name until few years
ago. The names of both the text and the author were
preserved by tradition. The actual text, however, was
unavailable.
Brhatsamhita of Varahamihira of the sixth century deals
with widely ranging subjects such as astronomy,
physics, geology, horticulture, archaeology, etc. It
contains a chapter titled Vrikshayurveda. It also contains
chapters on allied subjects such as divining
groundwater, productivity and non-productivity of land
as indicated by natural vegetation, etc. However,
beyond establishing the antiquity of the sastra, it cannot
give any definite clues to any full-fledged, independent
texts on Vrikshayurveda. In the opening verse itself
Varahamihira states, "After studying various sastras of
the ancient sages and after being convinced about their
authenticity, I propose to explain the same in a clear
manner in this composition which is neither too brief
nor too exhaustive" (Brhatsamhita Chapter 1, verse 2).
This proves beyond doubt that the science of
Vrikshayurveda was well developed even prior to the
sixth century. Unfortunately, not a single text of that
antiquity has been preserved.
An anthological compilation of Sarngadharapaddhati
(written by Sarngadhara), belonging to the thirteenth
century, is yet another ancient text which in its chapter
"Upavanavinoda" deals with an allied subject, viz.,
"arbori-horticulture". The chapter brings under its fold
such topics as planting, soil, nourishment of plants, plant
diseases and remedies, groundwater resources, etc. Thus
it shares with Vrikshayurveda of Surapala almost all the
topics. Many verses are identical and several others,
although worded differently have an identical content.
The writer concludes the chapter with a note: "These
are from different sciences about Vrikshayurveda." Thus
like Varahamihira, he too, admits that his work is a
compilation in which information from various texts on
Vrikshayurveda is culled together. In spite of the striking
resemblance between Upavanavinoda and
Vrikshayurveda of Surapala, the former cannot be
considered as a complete and independent text on
Vrikshayurveda.
The hopes of tracing any independent text of
Vrikshayurveda were given up by scholars. Thus
Majumdar (1935) who has edited and translated
Upavanavinoda says in his introduction, "The science
of plant life, Vrikshayurveda, was a distinctly
comprehensive science, a branch of which dealing with
the construction and maintenance of gardens, is only
referred to here. It is pertinent to enquire, where is this
science—the Vrikshayurveda? It must have been there
at one time, but it is, like the Dhanurveda or the science
of archery and many other sciences, practically lost. A
reconstruction at the present stage of our knowledge is
out of the question...."
In their history of Sanskrit literature, Dasgupta and De
(1947) refer to a Surapala while discussing the date of
Subandhu, the author of Vasavadatta, a Sanskrit prose
romance of the seventh century, but conclude that the
reference is not sufficiently recognized and traced. Gray
(1962), in his edition of Vasavadatta, refers to Surapala
35

only in the footnote of his translation as a reading
accepted by some other editions. Evidently he translates
the passage under discussion without any reference to
Surapala but in the footnote, he adds, "The basis of the
legend connected with him (i.e., Surapala) seems to be
thus far unknown." Thus, tradition on one hand knew
about a science called Vrikshayurveda and on the other
hand also preserved the name of some legendary
Surapala without having any evidence or means to
establish his historicity. Surapala as a writer of
Vrikshayurveda seems to be on the record of the history
of ancient Indian medical science. Even in a brief survey
of the literature Keith (1929) mentions his name.
It is on this background that Dr Y L Nene, Chairman,
Asian Agri-History Foundation procured a manuscript
of Vrikshayurveda of Surapala from the Bodleian
Library, Oxford, UK. When it was shown to me, I gladly
accepted to read and translate it for publication by the
Foundation as a part of its program activities.
The manuscript is written in an old form of Nagari
script. The present Nagari is developed from Brahmi
through four or five stages. The script of the manuscript
represents, most probably, the stage immediately
preceding the modern form of Nagari. It uses a few
characters such as cha, na, tha, and bha in their archaic
forms. Joining of conjunct consonants is different in
some cases as for sva, or for kta, etc.
The script consists of sixty pages with margin on both
sides. Each page contains six lines in general
(occasionally five or seven). There are about thirty
characters in each line written boldly with a thick
pointed pen.
The scribe has written the text neatly in a uniform hand.
Some lapses such as careless deletion or addition of signs
of rkara, anuswara, vowels, halantas, and visargas do exist.
Occasionally, letters are omitted and late for labhate and
chineek for chinchineek are used. Slips of pen such as
pavanaaya for vapanaaya, agryanat for agnyanat, and
jambru for jambu occur but do not pose any difficulty in
understanding the content. Duplicating a letter which
is followed by refa as "sarvva" for "sarva", "kurvvanti"
for "kurvanti", "tarppan" for "tarpan", and "varjjayet" for
"varjayet" appears to be the special trait. Similarly, the
scribe consistently uses anuswara (e.g., vicharayantaha,
santi, kaanchan, panchak, bhaand, and champak) where the
corresponding nasal consonants must be written as per
the rule. Even when a nasal comes at the end of a line
he uses anuswara and not the nasal consonant (verses 5,
7, etc.) although it is against the rules. The signs of
avagraha are not used, e.g., dinepachiyante and
gulmantartalam. Letters bearing a resemblance such as
"va" and "cha", "ya" and "pa", and "ta" and "na" are
not carefully and distinctively written. In spite of all
these lapses, however, the scribe has succeeded in
preserving for the posterity a complete text of
Vrikshayurveda which can be sensibly read and
comprehended by putting in some effort.
The text is in a verse form. Prose is used to conclude the
preceding topic and commence a new one. There are
325 verses. Verses 184 and 202 are missing and a few
lines of some verses are missing. The verses are
composed mostly in the popular anustubh meter. More
elaborate meters such as upajati, vasantatilaka,
mandakranta, vamsastha, puspitagra, and sardulavikridita
are also used for some verses. The work starts with a
benediction and concludes with a colophon stating the
name of the work as Vrikshayurveda, that of the author

36