वीरमित्रोदय: राजनीतिप्रकाश (महामहोपाध्याय मित्रमिश्र - प्राचीन भारतीय राजनीति एवं शासन कोष)

क्षेत्रजादे राज्यानधिकारः । ३९
तथापि को हि अयोगी तद्वेद यदुपर्यधो वा पूर्वं निषेक एकदैवो-
भयत्र वेति त्रितयस्यापि वक्तुं शक्यत्वात्। योगी हि प्रजापतिः
क्रमं विदित्वा नाम चकारेत्यस्यापि सुवचत्वात् । अत एव
यः प्राक्स्वदेहादित्येवोक्तम्, न तूपरिस्थितत्वादेराद्यसम्भूतौ
हेतुत्वेनोक्तिः, तस्माज्जन्मनैव ज्यैष्ठ्यमिति दिक् ।
अथौरसे कनीयस्यपि सति क्षेत्रजादीनां राज्यदाननिषे-
धः कालीपुराणे दर्शितः-
न क्षेत्रजादींस्तनयाञ्राजा राज्येऽभिषेचयेत् ।
पितॄणां शोधयन्नित्यमौरसे तनये सति ॥
शोधयन्, ऋणमिति शेषः । औरसे तनये सतीति तत्स-
न्तेतेरप्युपलक्षणम्। पुत्रेभ्यो राज्यं विभज्य न देयम्। तथा च-
रामायणे,
कैकयीं प्रति वाक्यम्-
न हि राज्ञः सुताः सर्वे राज्ये तिष्ठन्ति भामिनि ।
स्थाप्यमानेषु सर्वेषु महानविनयो भवेत् ॥
तस्माज्ज्येष्ठेषु पुत्रेषु राज्यतन्त्राणि पार्थिवाः ।
आसञ्जन्त्यनवद्याङ्गि गुणवत्स्वितरेषु च ॥
तेषु ज्येष्ठेषु पुत्रेषु ज्येष्ठेष्वेव न संशयः ।
आसञ्जन्त्यखिलं राज्यं न भ्रातृषु कथंचन ॥ इति ।
गुणवत्स्वितरेष्विति ज्यायसि दोषसद्भावे कनीयसां मध्ये
एकस्य कस्यचित् राज्यदाने गुणवत्त्वं हेतुत्वेनोपन्यस्तम् । ज्ये-
ष्ठस्यान्धत्वादिदोषसद्भावे न राज्यभाक्त्वम् । तदुक्तम्-
महाभारते,
नान्धः कुरूणां नृपतिरनुरूपस्तपोधन ।
तथा,