वीरमित्रोदय: राजनीतिप्रकाश (महामहोपाध्याय मित्रमिश्र - प्राचीन भारतीय राजनीति एवं शासन कोष)

३२० वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
सप्ताङ्गस्यास्य राज्यस्य विष्टब्धस्य त्रिदण्डवत् ।
अन्योन्यगुणवैशेष्यान्न किञ्चिदतिरिच्यते ॥
तेषु तेषु हि कृत्येषु तत्तदङ्गं विशिष्यते ।
येन यत्साध्यते कार्यं तत्तस्मिञ्छ्रेष्ठमुच्यते ॥ इति ।
विष्णुधर्मोत्तरे तु विशेषः ।
सप्ताङ्गस्यास्य राज्यस्य विघ्नकर्तॄन् विवासयेत् ।
अहितान् घातयेद्राजा क्षिप्रमेवाविचारयन् ॥
सप्ताङ्गस्य तु राज्यस्य वृद्धिः कार्या स्वमण्डले ।
मण्डलेषु च सर्वेषु कषणीया महीक्षिता ॥ इति ।
कषणीयाः, परीक्षणीयाः, अमात्यादय इति शेषः । मण्ड-
लस्य द्वादश प्रकृतीराह—
मनुः,
मध्यमस्य प्रचारं च विजिगीषोश्च चेष्टितम् ।
उदासीनप्रचारं च शत्रोश्चैव प्रयत्नतः ॥
एताः प्रकृतयो मूलं मण्डलस्य समासतः ।
एतस्मिन् राजमण्डल इमाश्चतस्रो राजप्रकृतयो भवन्ति
विजिगीषुररिर्मध्यम उदासीन इति । विजेतुमभ्युद्यतो विजि-
गीषुः । अरिस्तु त्रिविधः—सहजः कृत्रिमः स्वभूम्यनन्तर इति ।
मध्यमः, अरिविजिगीष्वोरसंहतयोर्निग्रहे समर्थः । तदुक्तम्—
अखिलो मण्डलार्थस्तु यस्मिन् ज्ञेयः स मध्यमः । इति ।
अखिलः, अर्थाद्विजिगीषुयातव्ययोः । मण्डलार्थः, मण्डल-
प्रयोजनं, यस्मिन् स मध्यमो ज्ञेयः । उदासीनः, अरिविजिगीषु-
मध्यमानामसंहतानां निग्रहसमर्थः । तदुक्तम्—
विकृष्टेऽध्वन्यनायत्त उदासीनो बलान्वितः । इति ।
विकृष्टेऽध्वनि, अरिमित्रापेक्षया विप्रकृष्टे स्थले । अनायत्त:,