वीरमित्रोदय: राजनीतिप्रकाश (महामहोपाध्याय मित्रमिश्र - प्राचीन भारतीय राजनीति एवं शासन कोष)

द्वादशराजमण्डलम् । ३१९
तसेनापतियुवराजदौवारिकादीनामनुरागविरागौ चारादिभ्यो
बोद्धव्यावित्यर्थः ।
मनुः,
उपेतारमुपायं च सर्वोपायांश्च कृत्स्नशः ।
एतत्त्रयं समाश्रित्य प्रयतेतात्मसिद्धये ॥ इति ।
उपेतारम्, उपायप्रयोक्तारमात्मानम् । उपेयम्, उपाय-
साध्यं शत्रुम् ।
इति सन्ध्यादिचिन्ता ।
अथ द्वादशराजमण्डलम् ।
विष्णुधर्मोत्तरे,
राम उवाच ।
किन्नु कृत्यतमं राज्ञस्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ।
राज्यतन्त्रं कथं राज्ञा पालनीयं विपश्चिता ॥
पुष्कर उवाच ।
सप्ताङ्गस्य तु राज्यस्य भाव्यं युक्तेन भूभृता ।
एतावदेव कर्त्तव्यं राज्ञा तन्त्रं भृगूत्तम ॥ इति ।
सप्ताङ्गान्युक्तानि—
तत्रैव,
· साम दानं तथा दुर्गं कोशो दण्डस्तथैव च ।
मित्रं जनपदश्चैव राज्यं सप्ताङ्गमुच्यते ॥ इति ।
मनुः,
सप्तानां प्रकृतीनां तु राज्यस्यासां यथाक्रमम् ।
पूर्वं पूर्वं गुरुतरं जानीयाद्व्यसनं नृपः ॥
प्रकृतीनाम्, अङ्गानाम् । व्यसनं, व्यसनकारणम्, दोषव-
दिति शेषः ।