वीरमित्रोदय: राजनीतिप्रकाश (महामहोपाध्याय मित्रमिश्र - प्राचीन भारतीय राजनीति एवं शासन कोष)

सप्ताङ्गेषु कोशः । २६१

स एव,
मांसमधुघृतौषधिगन्धपुष्पमूलफलरसशाकपत्राजिनमृद्भा-
ण्डाश्मवैदलेभ्यः षाष्ठभागम् । इति ।
रसदारुपत्रेति क्वचित्पाठः । वैदलानि, विदलीकृतवंशानि-
र्मितानि शूर्पादीनि । दारूणि, काष्ठानि । षष्ठ एव षाष्ठस्तम् ।
अयं च भागः संवत्सरे संवत्सरे ग्राह्यः । तथा च-
विष्णुधर्मोत्तरे,
गन्धौषधिरसानां च पुष्पमूलफलस्य च ।
पत्रशाकतृणानां च वत्सरेण च चर्मणाम् ॥
बैणवानां च भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च ॥
षड्भागमेव चादद्यादिति ।
अयं तु विना द्रव्यव्ययेन कायक्लेशादिना निष्पादितानां
मांसादीनामेकप्रकरणपठितानां, कर्षकैस्तुल्यन्यायत्वात् । द्रव्य-
व्ययेन क्रीतानां तु षष्टितमो भागो ग्राह्यः । तथा च-
गौतमः, पण्य इत्यनुवर्त्तमाने । मूलफलपुष्पौषधमधु-
मांसतृणेन्धनादीनां षाष्ठमिति ।
अत्र हरदत्तः । षाष्ठः, षष्टितमो भागो विक्रेत्रा राज्ञे देय
इति । यदि पण्यशब्दो द्रव्यव्ययेनार्जितेऽन्यथा वार्जिते रूढ
इत्याग्रहस्तथापि विरोधादित्थमेव व्यवस्था युक्ता । यत्तु मनु-
नोक्तम्-
आददीताथ षड्भागं द्रुमांसमधुसर्पिषाम् ।
गन्धौषधिरसानां च पुष्पमूलफलस्य च ॥
पत्रशाकतृणानां च चर्मणां वैणवस्य च ।
मृन्मयानां च भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च ॥ इति ।
द्रुः, वृक्षः । मांसं, छागादेः । मधु, क्षौद्रम्। सर्पिः, घृतम्। गन्धा-