वीरमित्रोदय: राजनीतिप्रकाश (महामहोपाध्याय मित्रमिश्र - प्राचीन भारतीय राजनीति एवं शासन कोष)

राजसहायेष्वमात्यलक्षणम् । १७७
उपधेयसङ्करेऽप्युपाधेरसङ्करात् । तत्र राज्याङ्गोपकारका दृष्टार्था
अमात्यसेनापतिप्रभृतयः, अदृष्टार्थाश्च वक्ष्यमाणब्राह्मणामा-
त्यप्रभृतयः । राजाङ्गोपकारकाश्च दृष्टार्थाः प्रतीहारसूदप्रभृत-
यः, अदृष्टार्थाश्च पुरोहितप्रभृतयः । एते च यथायथं स्वस्वबु-
द्धया परिच्छिद्य पृथक्पृथङ्गिरूपणीयाः । तत्रामात्याः । तत्र—
महाभारते राजधर्मे,
कृतज्ञं प्राज्ञमक्षुद्रं दृढभक्तिं जितेन्द्रियम् ।
धर्मनित्यं स्थितं नीत्यां मन्त्रिणं पूजयेन्नृपः ॥ इति ।
याज्ञवल्क्येऽपि,
स मन्त्रिणः प्रकुर्वीत प्राज्ञान् मौलान् स्थिरान् शुचीन् ।
तैः सार्द्धं चिन्तयेद्राज्यं विप्रेणाथ ततः स्वयम् ॥ इति ।
स, उक्तलक्षणो राजा । मन्त्रिणः कार्याकार्यविदः । प्राज्ञान्
ऊहापोहसमर्थान्। मौलान् स्ववंशपरम्परायातान्। स्थिरान्, स्वा-
मिहितेष्वचञ्चलान् । शुचीन्, उपाधिरहितान् । प्रकुर्वीत, प्रयत्ना-
दुपाददीत । राज्यं, राजकर्म षाड्गुण्यं, तदङ्गानि स्वाम्या-
दीनि च । चिन्तयेत्, हेयोपादेयतया विचारयेत् । अथ विप्रेण,
विप्रामात्येन सह विचारयेत् । तदनन्तरं स्वयमेवार्थं साध-
कबाधकप्रमाणवत्तया निश्चिनुयात् । कल्पतरुणा नराधिप
इत्यनुवृत्तौ–सन्मन्त्रिण इति पाठो लिखितः। तेषां गुणान्तराणि
सङ्ख्यां चाह–
मनुः,
मौलान् शास्त्रविदः शूरान् लब्धलक्षान् कुलोद्भवान् ।
सचिवान् सप्त चाष्टौ वा कुर्वीत सुपरीक्षितान् ॥
लब्धलक्षान् परिदृष्टकर्मणः ।
अपि यत्सुकरं कर्म तदप्येकेन दुष्करम् ।
२३