वीरमित्रोदय: राजनीतिप्रकाश (महामहोपाध्याय मित्रमिश्र - प्राचीन भारतीय राजनीति एवं शासन कोष)

१७६ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
गरुडपुराणे,
भृत्याश्च त्रिविधा ज्ञेया उत्तमाधममध्यमाः ।
नियोक्तव्या यथार्हेषु त्रिविधेषु च कर्मसु ॥ इति ।
मत्स्यपुराणेऽपि,
गुणहीनानपि तथा विज्ञाय नृपतिः स्वयम् ।
कर्मस्वेव नियुञ्जीत यथायोग्येषु भागशः ॥
अत्रायं वाक्यार्थः । यदि मौलाः कुलीना अपि तथा पि-
तृपैतामहपदयोग्यगुणहीनास्तांस्तथाविधगुणहीनानपि विज्ञाय
यथायोग्येष्वेव कर्मसु स्वयं भागशः कर्मविभागेन नियुञ्जीत, न
तु तत्तत्पितृपैतामहपदेषु, तत्र तत्र तेषामयोग्यत्वात् । यथायो-
ग्येषु कर्मसु नियुञ्जीतैवेति वा वाक्यार्थः । तेषामवश्यभरणीया-
नामभरणे तेषां च राजान्तराश्रयणे महादोषः स्यात् । भृत्याना-
मवश्यं परीक्षा कार्येत्युक्तम्—
गरुडपुराणेऽपि,
यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते तुला कष च्छे द न ता प ने न ।
तथा चतुर्भिर्भृतकः परीक्ष्यते श्रुतेन शीलेन कुलेन कर्मणा॥
इत्यादिवचनैः परीक्षितास्तत्तत्कर्मसु नियोज्याः । एते एव
च सहाया इति व्यपदिश्यन्ते । ते च द्विविधा राज्याङ्गोपकारका
राजाङ्गोपकारकाश्च । ते च प्रत्येकं द्विविधा दृष्टार्था अदृष्टार्थाश्च ।
दृष्टद्वारकोपकारकारित्वेन दृष्टार्थत्वम्, अदृष्टद्वारकोपकारित्वेन
चादृष्टार्थत्वं द्रष्टव्यम् । यद्यप्युभयाङ्गोपकारित्वेन चोभयत्रापि
त्रैविध्यं वक्तुमुचितं तथापि भूयस्त्वात्तद्व्यपदेश इति न्यायेन द्वै-
विध्यमेव न्याय्यम् । अन्यथा वक्ष्यमाणानामामात्यादी-
नां राजाङ्गोपकारित्वेन द्वैविध्यमपि न स्यात् । न चेष्टापत्तिः,