सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary

महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished493 पृष्ठ

पृष्ठ 462, कुल 493 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 462

( ४५९ )
युक्तवायुना दक्षिणानिलेन खिन्ना कुत्सिता सती मलया मलयपर्वते दावाग्निं
वनदाहकाग्नि दावानलमित्यर्थः । आकाङ्क्षति वाञ्छति । येन दावानलेन
मलयजचन्दनवृक्षेषु दग्धेषु चन्दनवायोरभावः स्यादिति भावः । किञ्चान्यच्च
दुर्मना दुःखितहृदया सती कामेन मन्मथेन मधोर्वसन्तस्य मैत्रीं सख्यं भञ्जयितुं
विनाशयितुमन्विष्यति प्रेप्सति उपायं मृगयतीति भावः । कां कां वातूलता-
मुन्मत्ततां 'वातूलः पुंसि वात्यायामपि वातसहे त्रिषु' इत्यमरः । कर्तुं सम्पादयितुं
न धावति न वेगेन प्रवर्त्तते ।
भाषा
तुम्हारे न मिलने पर अर्थात् तुम्हारी विरहावस्था में, कामिनी, कूकने
वाली कोयलो से क्रुद्ध होकर गुलेल चलाने का अभ्यास प्रारम्भ करती है जिससे
गोली से कोयलो को मार कर उड़ादे जिसमें उनके शब्दो से विरहावस्था में
कष्ट न हो । चन्दन की सुगन्ध युक्त वायु से अर्थात् मलयानल से खिन्न
होकर मलयाचल में दावानल लगने की अभिलाषा करती है । जिसमें सब
चन्दन के वृक्ष जल कर भस्म हो जाएँ और विरहावस्था में चन्दन वायुओ से
कष्ट न हो, और दुखित होकर, कामदेव और वसन्त की मित्रता का नाश
करने के उपायो को खोजती है । कौन २ सा पागलपन का काम करने में वह
शीघ्रता से नही प्रवृत्त होती है ।
सन्नद्धं माधवीनां मधु मधुपवधूकेलिगण्डूषयोग्यं
विश्राम्यन्ति भ्रमेण क्वचिदपि मरुतो न क्षणं दाक्षिणात्याः ।
क्रीडाशैलीभवन्ति प्रतिकलमलिनां कौसुमाः पांसुकूटा—
श्चैत्रे पुष्पास्त्रमित्रे तदिह विरहिणां कीदृशी जीविताशा ॥६७॥
अन्वयः
माधवीनां मधु मधुपवधूकेलिगण्डूषयोग्यं सन्नद्धम् । दाक्षिणात्याः
मरुतः भ्रमेण क्वचिदपि क्षणं न विश्राम्यन्ति । अलिनां कौसुमाः
पांसुकूटाः प्रतिकलं क्रीडाशैलीभवन्ति । तत् पुष्पास्त्रमित्रे चैत्रे (सति)
इह विरहिणां जीविताशा कीदृशी ।
व्याख्या
माधवीनां वासन्तीलतानां 'वासन्ती माधवीलता' इत्यमर । मधु पुष्परसो