वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

षष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् ३०९
तां वत्सलामनभिवाद्य विनीतमम्बां
गाढं च मामनुपगुह्य मयाऽप्यनुक्तः ।
एतां स्वयंवरवधूं दयितामदृष्ट्वा
दीर्घप्रवासमयि तात कथं गतोऽसि ॥ ३४ ॥
( मोहमुपगतः । )
कञ्चुकी—( चेटीं प्रति । ) इदानीं भोः कष्टम् । एष कौरवाधमो यथेष्ट-
मिहैव प्रवर्तते । सर्वथा प्रवेशकालः चितासमीपमुपनयाम्यत्रभवतीं
पाञ्चालराजतनयाम् । अहमप्येवमेवानुगच्छामि । भद्रे, त्वमपि देव्या भ्रातरं
धृष्टद्युम्नं नकुलसहदेवौ वाऽवाप्नुहि । एवमवस्थिते महाराजेऽस्तमितयोर्भी-
मार्जुनयोः कुतोऽत्र परित्राणाशा ।
निर्वासितो मोचितो दुर्योधनो येनेत्यर्थः । वने निवसता अर्जुनेन गन्धर्वराजगृहीतो
दुर्योधनो युधिष्ठिराज्ञया मोचितः, इति महाभारतीया कथानुसन्धेया ।
अन्वयः—अयि, तात ! वत्सलाम् ताम्, अम्वाम्, विनीतम् ( यथा स्यादेवम् )
अनभिवाद्य, माम्, गाढम्, अनुपगुह्य, मया अपि, अनुक्तः, एताम् स्वयंम्वरवधूम,
अदृष्ट्वा, च, दीर्घप्रवासम्, गतः असि ॥ ३४ ॥
अस्मान् विहाय कथं गत इत्याह—तामिति । अयि, तात !=अर्जुन ! ताम्=
पूज्याम्, वत्सलाम्=स्नेहवतीम्, अम्वाम्=मातरम्, विनीतम्=सनम्रं, यथा
स्यादेवम्, अनभिवाद्य=नामोच्चारणपूर्वकम्प्रणम्य, माम्, गाढम्=भृशम्, अनुपगुह्य=
अनालिङ्ग्य, एताम्, स्वयंवरवधूम् = स्वयं वृणीत इति स्वयंवरा सा चासौ वधूः
ताम्, अदृष्ट्वा मया, अपि, अनुक्तः=अननुज्ञातः, दीर्घप्रवासम्=दीर्घकालिकयात्राम्,
मरणमित्यर्थः कथम्, गत=प्राप्तः, असि । वसन्ततिलका छन्दः ॥ ३४ ॥
अस्तम = विनाशम्, इतयोः = प्राप्तयोः, परित्राणम् = रक्षा ।
उस पुत्र-स्नेहवती माता को नम्रतापूर्वक प्रणाम किए बिना ही, भ्रातृवत्सल मुझे आलि-
ङ्गित किए बिना ही तथा मेरी आज्ञा लिए बिना और स्वयंम्बर में लाई गई प्राणवल्लभा इस
वधू से बिना पूछे दीर्घयात्रा को चले गये हो [ मृत्यु को प्राप्त हुए हो ] ॥ ३४ ॥
कंचुकी—( चेटी से ) अरे इस समय महान् कष्ट ? यह कौरवनीच अबाधगति से
यहाँ ही चला आ रहा है । प्रत्येक दशा में चिताप्रवेश का ही समय है ! अब श्रीमती
पाञ्चालराजपुत्री को चिता के समीप ले चलता हूँ इसी तरह मैं भी पहुँच जाता हूँ । भद्रे !