वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)
Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary
भट्ट नारायण द्वारा
पृष्ठ 325, कुल 355 में से
संदर्भ में पढ़ें३०६ वेणीसंहारं नाटकं
अम्बयापि येन गान्धार्या रुदितेन समीकृता ॥ ३२ ॥
द्रौपदी—णाह भीमसेण, परिअणोसवणीदं उदअं सग्गगदस्स दे पादो-
दअं भेदु । ( नाथ भीमसेन, परिजनोपनीतम उदकं स्वर्गगतस्य ते पादोदकं भवतु । )
युधिष्ठिरः—फाल्गुनाग्रज,
असमाप्तप्रतिज्ञेऽपि याते त्वयि महाभुजे ।
मुक्तकेश्यैव दत्तस्ते प्रियया सलिलाञ्जलिः ॥ ३३ ॥
द्रौपदी—उट्ठेहि महाराज, दूरं गच्छदि दे भादा । ( उत्तिष्ठ महाराज,
दूरं गच्छति ते भ्राता । )
युधिष्ठिरः—( दक्षिणाक्षिस्पन्दनं सूचयित्वा । ) पाञ्चालि, निमित्तानि मे
पूर्वम्, जलम्, देहि, येन = भीमेन, रुदितेन = रोदनेन । भावे क्तप्रत्ययः । अम्बा =
कुन्ती, अपि, गान्धार्या, समीकृता = तुल्यीकृता । यः कुन्तीमप्यरोदयत्तस्मै भीमायं
जलं देहीति भावः पथ्यावक्त्रं छन्दः ॥ ३२ ॥
—परिजनोपनीतम् = सेविकया दत्तम्, पादोदकम् = पादप्रक्षालनार्थं जलम् ।
फाल्गुनाग्रज = अर्जुनश्रेष्ठ !
अन्वयः—असमाप्तप्रतिज्ञे, अपि, महाभुजे, त्वयि, याते ( सति ) प्रियया, मुक्त-
केश्या, एव, ते, सलिलाञ्जलिः, दत्तः ॥ ३३ ।
असमाप्तेति । असमाप्तप्रतिज्ञे = अपूर्णप्रतिज्ञे अपि, महाभुजे=बलवति, त्वयि =
भीमे, याते = गते, स्वर्गमिति शेषः । सति, प्रियया = स्त्रिया मुक्तकेश्या = अबद्ध-
केश्या । स्वाङ्गाच्चोपसर्जनादिति डोष् । एव, ते = तुभ्यम्' सलिलाञ्जलिः = उदका-
ञ्जलिः, दत्तः = समर्पितः । पथ्यावक्त्रं छन्दः ॥ ३३ ॥
दक्षिणाक्षिस्पन्दनम् = दक्षिणनेत्रसञ्चलनम् ( फडकन ) इति प्रसिद्धोऽर्थः । पुरु-
में गान्धारी माता के समान बना दिया है [ अर्थात् वे अपने सौ पुत्रों को मृत्यु होने पर रोदन
कर रही हैं और अब भीम के मृत्योपरान्त माता कुन्ती भी रो रही हैं अतः रोने में दोनों में
समानता हो गई है ।
द्रौपदी—नाथ भीमसेन ! दासी के द्वारा दिया हुआ यह जल आपके पादप्रक्षालन के
लिए हो ।
युधिष्ठिर—ऐ अर्जुन के ज्येष्ठ भ्राता !
प्रतिज्ञा की पूर्ति किए बिना आप जैसे शूरवीर के प्रस्थान कर जाने पर आपकी प्रियतमा
केशपाश बाँधे बिना ही जलाञ्जलि दे रही हैं ॥ ३३ ॥
द्रौपदी—उठिए महाराज ! आपके भ्राता दूर चले जा रहे हैं ।
युधिष्ठिर—( दाहिने नेत्र के फड़कने की सूचना देते हुए ) पाञ्चालनरेशपुत्रि ! शुभ-
शकुनों से पता चलता है कि भीमसेन मिलेंगे ।