वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)
Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary
भट्ट नारायण द्वारा
पृष्ठ 297, कुल 355 में से
संदर्भ में पढ़ें२७८ वेणीसंहारं नाटकं
जडासुरवहडिम्बकिम्मीरकीचअजरासंघणिसूढण, सोअन्धिआहरणचाडु-
आर, देहि मे पडिवअणम् । ( इति मोहमुपगता । ) ( हा नाथ भीमसेन, हा मम
परिभवप्रतीकारपरित्यक्तजीवित, जटासुरवकहिडिम्बकिर्मीरकीचकजरासन्धनिषूदन,
सौगन्धिकाहरणचाटुकार, देहि मे प्रतिवचनम् । )
कञ्चुकी—( सास्त्रम् । ) हा कुमार भीमसेन, धार्तराष्ट्रकुलकमलिनीप्रा-
लेयवर्ष, (ससंभ्रमम् ।) समाश्वसितु महाराजः । भद्रे, समाश्वासय स्वामि-
नीम् । महर्षे, त्वमपि तावदाश्वासय राजानम् ।
राक्षसः—(स्वगतम्।) आश्वासयामि प्राणान्परित्याजयितुम् । ( प्रकाशम् )
भो भीमाग्रज, क्षणमेकं चीयतां समाश्वासः । कथाऽशेषोऽस्ति ।
मम, परिभवप्रतीकारत्यक्तजीवित=परिभवस्य वस्त्रकेशाकर्षणजन्यतिरस्कारस्य
यः प्रतीकारो प्रतिक्रिया तदर्थं परित्यक्तं जीवितं प्राणा येन सः तत्सम्बोधने, जटेति=
जटासुरादयो राक्षसविशेषाः, कीचक विराटस्य श्यालः, जरासन्धो मगधराजः,
एतेषामपि यो हन्ता सोऽपि दुर्योधनेन हत इत्याश्चर्यमिति गूढाभिप्रायः । सौगन्धिका-
हरणचाटुकार=सौगन्धिकस्य शुक्लकह्लारस्य आहरणेन चाटु इष्टं करोति यस्त-
त्सम्बोधने, प्रतिवचनम् = प्रत्युत्तरम् ।
धार्तराष्ट्रकुलकमलिनीप्रालेयवर्ष = धार्तराष्ट्रकुलमेव कमलिनी पद्मं तत्र प्राले-
यस्य हिमस्य चप वर्षक ! पचादित्वादप्रत्ययः । धृतराष्ट्रकुलविनाशने कमलवनवि-
नाशकतुषारतुल्यत्वमिति भावः ।
भद्रे = चेटि, तत्रभवतीम् = पूज्याम् ।
राक्षस्याभीष्टन्तु प्राणत्याजनमेवात आह — आश्वासयामीति । चीयताम् — संगृ-
ह्यताम्, कथाविशेषः = कथनावशिष्टम् ।
छोड़ने वाले, हाय जटासुर, बक, हिडिम्ब, किर्मीर, कीचक और जरासन्ध के संहारक
तथा सुगन्धित कमलपुष्पों को देकर प्रसन्न रखने वाले ! मुझे उत्तर दीजिए ( मूर्च्छित
हो जाती है )
कंचुकी—( आँसू भरकर ) हाय कुमार भीमसेन ! धार्तराष्ट्र [ कौरव ] वंशकमलिनी
के लिए हिमपात सदृश ! ( विह्वल होकर ) महाराज धैर्य धारण कीजिए । कल्याणि !
स्वामिनी को धैर्य धारण कराओ । तपस्विन् ! आप भी महाराज को सान्त्वना दीजिए ।
राक्षस—( मन ही मन ) प्राणों को परित्याग करा देने के लिए सान्त्वना दूँगा ।
( प्रकटरूप से ) ऐ भीम के ज्येष्ठ भ्राता ! क्षण भर के लिए धैर्य धारण कीजिए । सन्देश का
अन्त ही हो रहा है।