वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

२५० · वेणीसंहारं नाटकं
प्रिये प्रायस्तस्य द्वितयमपि पारं गमयति
क्षय प्राणानां नः कुरुपतिपशोर्वाऽद्य निधनम् ॥ ५ ॥
अथवा कृतं सन्देहेन ।
नूनं तेनाऽद्य वीरेण प्रतिज्ञाभङ्गभीरुणा ।
बध्यते केशपाशस्ते स चास्याकर्षणक्षमः ॥ ६ ॥
बान्धवानाम्, क्षितिपतिसहस्रस्य = सहस्रसंख्याकपृथ्वीपतीनाम्, पुरः = अग्रे, एतेन
श्रेष्ठजनादीनामग्रे परिभवोऽतीवदुःखजनक इति सूचितम् । नृपसदसि = राजसभायाम्,
न तु साधारणस्थान इत्यर्थः । अस्माकम्, ननु एकस्य यः, अयम् = सर्वजनवेद्यः,
परिभवः == स्त्रीकेशवस्त्राकर्षणरूपोऽनादरः, पुरा = प्राक् द्यूते पराजयोत्तरकाले, अभूत् ।
तस्य द्वितयम् = उभयम्, अपि, अपिरत्र एवार्थे । द्वितयमेवेत्यर्थः । प्रायः = बाहुल्येन,
पारम् = अन्तम्, प्रतिक्रियामिति यावत् । गमयति = प्रापयिष्यति, किमाकारमुभय-
मित्याह - क्षयः प्राणानामिति । अद्य, नः = अस्माकम्, प्राणानाम्, क्षयः == विनाशः ।
अस्माकं मरणमित्यर्थः । वा = अथवा, कुरुपतिपशोः = कुरुपतिः दुर्योधनः पशुरिव
तस्य, निधनम् = विनाशः, मरणमित्यर्थः । अद्य भीमेन दुर्योधनस्य विनाशः स्यादथवा
भीमो द्वितीयप्रतिज्ञापूर्त्यर्थं स्वयमेव मरिष्यति तया च तदभावे वयमपि प्राणान्
त्यक्ष्याम इति भाव । क्षयः प्राणानां न इत्युत्तरं कुरुपतिनिधनस्य कथनात्तस्यैव
मरणं स्यान्नचास्माकमिति ध्वनितम् । अत्र भूतपूर्वस्य परिभवस्य अयमिति प्रत्यक्ष-
विषयबोधकशब्देन निर्देशात्भाविकमलंकारः । शिखरिणी छन्दः । ५ ॥
यत्कुरुपतिमरणं ध्वनितं तदेव शब्देनाह — अथवा कृतमिति ।
अन्वयः — प्रतिज्ञाभङ्गभीरुणा, तेन, अद्य, ते, केशपाशः, अस्य, आकर्षणक्षमः,
स च, नूनम्, बध्यते ॥ ६ ॥
नूनमिति । प्रतिज्ञाभङ्गभीरुणा = तव केशपाशस्याऽऽबन्धने दुर्योधनस्यवधे च तस्य
प्रतिज्ञाभङ्गः स्यादतस्तस्माद्भीरुः तेन, वीरेण, ते = तव, केशपाशः = कचकलापः,
अस्य = केशपाशस्य, आकर्षणक्षमः = आकर्षणे प्रभुः, कारणमित्यर्थः । स = दुर्योधनः,
च, अद्य, नूनम् = निश्चयम् इदं - क्रियाविशेषणम् । बध्यते = संयम्यते, अव च
हन्यते । बध्यत इति बन्धनार्थकबन्धधातोः, हिंसार्थकवधधातोश्च निष्पाद्य तन्त्रेण
बातें हमलोगों को पहुँचा सकती है—हम लोगों के प्राणों का अवसान या पशुतुल्य [ जड-
मति ] कौरवनरेश [ सुयोधन ] का आज ही मरण ॥ ५ ॥
अथवा शङ्का का अवसर ही क्या ?
आज निश्चय है कि प्रतिज्ञा के खण्डित होने के भय से वह वीर [ भीमसेन ] तुम्हारे
इस केशकलाप को और उसके आकृष्ट करने में समर्थ [ दुर्योधन ] को भी बाँधेगा ॥ ६ ॥