वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

२१६ वेणीसंहारं नाटकं
दुर्योधनः- हा वयस्य कर्ण ( इति मोहमुपगतः । )
गान्धारी-जाद, समस्सस समस्सस । (जात, समाश्वसिहि । समाश्वसिहि ।)
संजयः- समाश्वसितु देवः ।
धृतराष्ट्रः- भो कष्टं कष्टम्-
भीष्मे द्रोणे च निहते य आसीदवलम्बनम् ।
वत्सस्य च सुहृच्छूरो राधेयः सोऽप्ययं गतः ॥ १२ ॥
वत्स, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । ननु भो हतविधे,
अन्धोऽनुभूतशतपुत्रविपत्तिदुःखः
शोच्यां दशामुपगतः सह भार्ययाऽहम् ।
अन्वयः - भीष्मे, द्रोणे, च निहते, यः, वत्सस्य, सुहृद् शूरः च, अवलम्बनम्,
आसीत्, सः, राधेयः, अप्ययम् गतः ॥ १२ ॥
भीष्म इति । भीष्मे, द्रोणे, च, निहते, एतादृशवीरयोर्निपातेऽपि आसीदाशा यत्
कर्णो विजेत्ता स्यात्सोऽपि नास्तीत्याह-य आसीदिति । यः, वत्सस्य = पुत्रस्य सुहृत्
शूरः, च राधेयः = कर्णः, अवलम्बनम् = आश्रयः आसीत्, स. = कर्णः, अप्ययम् =
विनाशम् गतः । अनुष्टुप् छन्दः ॥ १२ ॥
हतविधे = दुर्देव, 'विधिर्विधाने दैवेऽपि' इत्यमरः ।
अन्वयः - अनुभूतशतपुत्रविपत्तिदुखः, अन्धः, अहम्, भार्यया, सह, शोच्याम्,
दशाम्, उपगतः, अशेषितसुहृद्गुरुबन्धुवर्गे, अस्मिन्, दुर्योधने, अपि, भवता, हि,
निराशः, कृतः ॥ १३ ॥
अन्धोऽनुभूतेति । अनुभूतशतपुत्रविपत्तिदुःखः = अनुभूतं शतपुत्राणां विपत्ति-
दुःखं विनाशजन्यशोको येन सः, भार्यया = स्त्रिया गान्धार्या, सह, अन्धः अहम्,
शोच्याम् = शोचनीयाम् दशाम्, उपगतः = प्राप्तः । तथापि तव सन्तोषो न जातो
दुर्योधन-हाय ! मित्र कर्ण ! (ऐसा कहकर मूर्च्छित हो जाता है)
गान्धारी-बेटा ! धैर्य धारण करो, धैर्य धारण करो ।
संजय-महाराज ! धैर्य रखिये, धैर्य रखिये ।
धृतराष्ट्र-विपत्ति ! विपत्ति !!
भीष्म और द्रोण के मारे जाने के पश्चात् मेरे पुत्र का परम मित्र, वीर कर्ण जो सहायक
था वह भी अब समाप्त हो गया ॥ १२ ॥
पुत्र ! धैर्य धारण करो । अरे क्रूर विधाता !
तुमने मुझ अन्धे को, जो सौ पुत्रों के नाश से दुःखित है तथा धर्मपत्नी के साथ