वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

पञ्चमोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् २१५
दुर्योधनः — ( श्रुत्वा । साशङ्कम् ।) आः, केनेदमविस्पष्टमशनिपातदारुण-
मुद्घोषितम् । कः कोऽत्र भोः ।
( प्रविश्य संभ्रान्तः । )
सूतः —हा, हताः स्मः ( इत्यात्मानं पातयति ।)
दुर्योधनः —अयि, कथय ।
धृतराष्ट्रसंजयौ —कथ्यतां कथ्यताम् ।
सूतः —आयुष्मन्, किमन्यत् ।
शल्येन यथा शल्येन मूर्च्छितः प्रविशता जनौघोऽयम् ।
शून्यं कर्णस्य रथं मनोरथमिवाधिरूढेन ॥ ११ ॥
अशनिपातदारुणम् = वज्रनिपातवद्भयावहम्, दारुणो 'रसभेदे ना त्रिषु तु
स्याद्भयावहे' इति विश्वः । उद्घोषितम् = शब्दितम् ।
अन्वयः—शल्येन, प्रविशता, यथा, जनौघः, मूर्च्छितः ( भवति ) ( तथा )
मनोरथम् इव, शून्यम्, कर्णस्य, रथम्, अधिरूढेन, शल्येन, अयम्, जनौघः,
मूर्च्छितः, ( अस्ति ) ॥ ११ ॥
शल्येनेति । शल्येन = शङ्कुनामकास्त्रविशेषेण 'वर्छा' इति ख्यातेन, प्रविशता ।
जनौघोऽयमित्यादिः । यथा, जनौघो मूर्च्छितः, भवतीति शेषः । तथा मनोरथम्, इव,
शून्यम्, कर्णस्य रथम्, अधिरूढेन = आरूढेन शल्येन = शल्यनामकनृपेण सारथीभूतेन,
अयम्, जनौघः = मदीयसैन्यम्, मूर्च्छितः, अस्तीति शेषः । यमकं पूर्णोपमा
चालङ्कारः । आर्या छन्दः ॥ ११ ॥
दुर्योधन—( सुनकर शङ्का के साथ ) अरे ! यह वज्रपात सदृश दुःसह उद्घोष अव्यक्त
रूप से किसने किया है ? कौन है; कोई यहाँ पर है ?
( प्रवेश करके व्याकुलाहट के साथ )
सूत—हाय ! हम लोग मर गए !! ( यह कह कर अपने को गिरा देता है ) .
दुर्योधन—अरे ! कहो ! कहो ।
धृतराष्ट्र और संजय—कहो ! कहो ?
सूत—चिरञ्जीविन् ! दूसरा क्या......?
जिस प्रकार प्रविष्ट होने वाले बाणों की नोक से जनसमूह मूर्च्छित हो जाता है उसी
प्रकार मनोरथ की भाँति शून्य कर्ण के रथ पर बैठकर प्रवेश करते हुए शल्य ने जनसमूह को
मूर्च्छित कर दिया है अर्थात् शल्य को अकेला कर्ण के रथ पर बैठकर आते हुए देख कर लोग
कर्ण की मृत्यु की शङ्का करके व्याकुल हो रहे हैं ॥ ११ ॥