वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

चतुर्थोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् १६३
दुर्योधनः—( संज्ञां लब्ध्वा । निःश्वस्य )
युक्तो यथेष्टमुपभोगसुखेषु नैव
त्वं लालितोऽपि हि मया न वृथाग्रजेन ।
अस्यास्तु वत्स तव हेतुरहं विपत्ते-
र्यत्कारितोऽस्यविनयं न च रक्षितोऽसि ॥ ६ ॥
( इति पतति । )
सूतः-आयुष्मन्, समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।
दुर्योधनः-धिक् सूत, किमनुष्ठितं भवता ।
अन्वयः – ( हे ) वत्स, त्वम्, उपभोगसुखेषु, यथेष्टम्, नैव, युक्तः, वृथाग्रजेन,
मया, त्वम् हि, न, लालितः, तव, अस्याः, विपत्तेः, हेतुः, अहम्, तु, अविनयम्
यत् कारितः, असि, नच, रक्षितः, असि ॥ ६ ॥
दुर्योधनो विलपति – युक्तो यथेष्टमिति । उपभोगसुखेषु = उत्तमभोजनादिजन्य-
सुखेषु, यथेष्टम् = इच्छानुरूपम्, नैव, युक्तः-सम्मिलितः, सर्वदा मदर्थमेव व्यापृतत्वात् ।
वृथाग्रजेन = व्यर्थज्येष्ठेन मया लालितः = विलासिनः, अस्याः = हृदयविदारण-
रूपायाः, विपत्तेः = आपत्तेः, तु-तु शब्दः पूर्वव्यवच्छेदकः । अविनयं केशाम्बरा-
कर्षणम्, कारित इत्यत्र प्रयोज्ये कर्मणि क्तप्रत्ययः । असि त्वमित्यस्यात्राप्यन्वयः ।
नच, रक्षितोऽसि भीमादिति शेषः । अविनये यदि नियोजितस्तदा तत्प्रयुक्तापत्तौ
रक्षणीयोऽसि मयेति भावः । अत्र चतुर्थचरणे विशेषोक्तिरलङ्कारः । वसन्ततिलका
छन्दः ॥ ६ ॥
दुर्योधन-( चैतन्य होकर आह भर कर )
हे वत्स ! मैंने तुम्हें इच्छा के अनुकूल भोजन-वस्त्रादिरूप उपभोगसामग्री के उपभोग में
नहीं लगाया । तुम्हारा मैंने कभी प्यार भी नहीं किया । मैं व्यर्थ ही ज्येष्ठ भ्राता हुआ ।
तुम्हारी इस विपत्ति का कारण मैं ही हूँ क्योंकि मैने चापल्य की शिक्षा ,तो दी परन्तु तुम्हारी
रक्षा न कर सका अर्थात् मेरी ही आज्ञा से द्रौपदी के वस्त्र और केश का आकर्षण तूने किया
जिसके कारण यह विपत्ति तुम्हारे सिर पर घहराई है परन्तु इस विपत्ति से तुम्हारी रक्षा करने
में मै समर्थ न हो सका ॥ ६ ॥
( फिर गिर पड़ता है ।)
सूत-महाराज ! धैर्य धारण कीजिए । धैर्य धारण कीजिए ।
दुर्योधन - सूत ! धिक्कार है । यह आपने क्या कर डाला ?