वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)
Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary
भट्ट नारायण द्वारा
पृष्ठ 183, कुल 355 में से
संदर्भ में पढ़ें१६२ वेणीसंहारं नाटकं
क्रोधो न नाम करुणा न च तेऽस्ति लज्जा ॥ ५ ॥
सूतः - (सकरुणं पादयोर्निपत्य ।) एतद्विज्ञापयामि । आयुष्मन्, सम्पूर्ण-
प्रतिज्ञेन निवृत्तेन भवितव्यमिदानीं दुरात्मना वृकोदरहतकेन । अत एवं
ब्रवीमि ।
दुर्योधनः- ( सहसा भूमौ पतन् ।) हा वत्स दुश्शासन, हा मदाज्ञा
विरोधितपाण्डव, हा विक्रमैकरस, हा मत्सङ्गदुर्ललित, हा अरातिकुलराज-
घटामृगेन्द्र, हा युवराज, क्वासि । प्रयच्छ मे प्रतिवचनम् । (इति निःश्वस्य
मोहमुपगतः ।)
सूतः- राजन्, समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।
'क्रोधो न, राजबन्धुवधकाले त्वयाऽवश्यं क्रोधः कार्यः । नापि, करुणा = दया, पर-
विनाशकालेऽवश्यं दया कार्या । न च लज्जा अस्ति । मम समक्षं यच्छत्रुणा प्रतिज्ञा
पूर्यते तदतीव लज्जाकरमिति भावः । वसन्ततिलका छन्दः ॥ ५ ॥
विज्ञापनमेवाह - आयुष्मन्निति । सम्पूर्णप्रतिज्ञेन = पीतदुःशासनशोणितेन अत-
एव निवृत्तेन, दुरात्मना वृकोदरहतकेन = दुष्टभीमेन, भवितव्यम्, इदानीमित्यन्वयः ।
एवं = मपर्यतु आयुष्मन्निति, युद्धे न गन्तव्यमित्यर्थः ।
मदाज्ञाविरोधितपाण्डव = ममाज्ञया विरोधितः पाण्डवः येन तत्सम्बोधने
ममाज्ञयैव द्रौपदीकेशाम्बराकर्षणं कृतं ततश्च तस्य पाण्डवेन विरोधो जात इति
भावः । विक्रमैकरसः = विक्रमः एकरसः अद्वितीयगुणः यस्य तत्संबोधने 'शृङ्गारादौ
विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रसः' इत्यमरः । अरातिः = शत्रुः, घटा = समूहः, मृगेन्द्रः =
सिंहः, मोहं = मूर्च्छाम्, उपगतः=प्राप्तः ।
ऐसे व्यसन के समय में मेरे घोड़े रथ खींचने में असमर्थ हैं। यह बात कहने में तुम्हें लज्जा
भी नहीं आती ॥ ५ ॥
सूत-(करुणा के साथ चरणों पर गिरकर) विनम्र निवेदन है- 'महाराज ! इस समय
तक दुरात्मा नीच भीमसेन अपनी प्रतिज्ञा को पूर्ण कर चुका होगा' इसीलिए मैं इस प्रकार
कह रहा हूँ ।
दुर्योधन-(एकाएक पृथ्वी पर गिरता हुआ) हा प्रिय दुश्शासन ! हाय मेरी आज्ञा से
पाण्डव-विरोधी !! हाय पराक्रमपरायण !!! हाय मेरी गोदी के खेलने वाले ! हाय शत्रुकुल रूपी
हाथियों के झुण्ड के लिए सिंह ! हाय युवराज ! तुम कहाँ हो ? मुझे उत्तर दो ।
(ठंडी श्वास लेकर मूर्च्छित हो जाता है)
सूत-महाराज ! धैर्य धारण कीजिए, धैर्य धारण कीजिए ।