सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
वेदान्तसार (नृसिंहसरस्वती टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

वेदान्तसार (नृसिंहसरस्वती टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

Vedantasara by Sadananda Yogindra

सदानन्द योगीन्द्र द्वारा

स्रोत: खेमराज श्रीकृष्णदास · खेमराज श्रीकृष्णदास · 1940 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished145 पृष्ठ

पृष्ठ 36, कुल 145 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 36

( ३६ ) वेदान्तसार ।
विक्षेपशक्तिस्तु यथा रज्ज्वज्ञानं स्वावृतरज्जौ स्व-
शक्त्या सर्पादिकमुद्भावयति, एवमज्ञानमपि स्वावृ
तात्मनि स्वशक्त्या आकाशादिप्रपञ्चमुद्भावयति
तादृशं सामर्थ्यम्। तदुक्तम्--“विक्षेपशक्तिर्लिङ्गादि-
ब्रह्माण्डान्तं जगत्सृजेत् ” इति ॥ ३७ ॥
(सं०टी०) यदुक्तमसङ्गोदासीनस्यात्मनः कथं जगत्का-
रणत्वमिति तन्निराकर्तुं विक्षेपशक्तिस्वरूपमाह। विक्षेपशक्ति-
स्त्विति । यथा रज्जुविषयकमज्ञानं सर्पमुत्पादयति तथात्म-
विषयकमज्ञानमपि स्वावच्छिन्ने आत्मनि विक्षेपशक्तिप्रभावे-
णाकाशादिकं प्रपंचमुद्भावयतीत्यर्थः। अस्मिन्नर्थे ग्रंथांतरसंमतिं
दर्शयति। तदुक्तमिति । ननु किमात्मा चराचरात्मकप्रपंचस्य
निमित्तकारणं उपादानकारणं वा। नाद्यः । दंडादिवत्स्वकार्य-
व्यापित्वं न स्यादात्मनः “तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्” इतिश्रुत्या-
कार्यव्यापित्वश्रवणात् । न द्वितीयः । अचेतनस्य जडस्य
प्रपंचस्य चैतन्योपादानकत्वासंभवात् ॥ ३७ ॥
(भा०टी०) अब विक्षेपशक्तिको दिखाते हैं। जैसे रज्जु-
विषयक अज्ञान अपनी शक्तिद्वारा रज्जुसे सर्पका स्वरूप प्र-
दर्शन करैहै तिसी प्रकार यह शक्ति अज्ञानावृत आत्मामें आ-
काशादि पञ्चभूतका भ्रम प्रदर्शन करै है। इसीको विक्षेपशक्ति
कहते हैं। ग्रन्थान्तरमें भी ऐसा लिखा है कि-“अज्ञानकी वि-
क्षेपशक्ति ब्रह्मसे लेकर स्तम्बपर्य्यन्त जगत्को उत्पन्न करै है”
शक्तिद्वयवदज्ञानोपहितं चैतन्यं स्वप्रधानतया