वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

६८ | वेदस्वरूप-विमर्शः
प्रसादाद्विशिष्टज्ञानेन स्तुतिं प्रयुङ्क्त इति विवक्षितम्, तदा देवता-
प्रसादात् प्राप्तेन मन्त्रेण स्तुतिं प्रयुङ्क्ते इत्येव ग्रहणमुचितम् ।
यदुक्तम्—"न कामना पुरुषविशेषस्यैव भवति । तेन ईश्वरप्रोक्तता
अपौरुषेयता च नोपपद्यत इति । तन्न; कामनायाः पुरुषविशेषाश्रयत्वे-
ऽपि कामपूरकस्तुतिनिर्मातृस्य तदधीनत्वात् । दृश्यन्तेऽद्यापि तत्तत्-
कामनया स्वतःसिद्धैरन्यनिमित्तैर्वा वैदिकैस्तान्त्रिकैश्च मन्त्रैस्तास्ता
देवताः स्तुवन्तः सकामा जनाः ।
बौद्धार्हतादितन्त्रेष्वपि निष्कामबुद्धादिनिर्मिता मन्त्राः सकामै-
स्तत्तत्कामनया प्रयुज्यन्ते । नहि सकामानां स्तावकत्वे स्तुतिवचनान्यपि
तन्निर्मितानीति निश्चेतुं शक्यते ।
अत एव 'एवमुच्चावचैरभिप्रायैर्मन्त्रदृष्टयो भवन्ती'त्येवोक्तम्, न
तु मन्त्रकृतय इति । ऋषीणामभिप्रायैर्मन्त्रदर्शनं भवति । व्याख्यत-
ञ्चैतद् दुर्गाचार्येण—
'एवमनेन प्रकारेण उच्चावचैराभिप्रायैः बहुभिः अथवा प्रकृष्टौ
प्रकृष्टमध्यमैर्मन्त्राभिव्यक्तिनिदानभूतैः ऋषीणां दृष्टयो भवन्ति,
मन्त्रदर्शनानि भवन्ति । विद्यमानानामेव मन्त्राणामृषयो येन
केनचिन्निमित्तेन निदानभूतेन हर्ष-शोक-निन्दा-प्रशंसादिना
मन्त्राणां द्रष्टारो भवन्ति, न तु कर्तार इत्यभिप्रायः ।'
तदेवम् अनादिमन्त्राणामृषयो द्रष्टारो न कर्तार इति ।
तास्त्रिविधा ऋचः—परोक्षकृताः, प्रत्यक्षकृताः आध्यात्मिकाश्च ।
ऋच एव आंतवरामविहितार्थाः, न तथा यजूंषि । तासु विदितासु तानि
विदितानि भवन्ति । परोक्षकृताः ऋचः सर्वाभिर्नामविभक्तिभिर्युज्यन्ते,
प्रथमपुरुषैश्च आख्यातस्य । यथा —
'इन्द्रो दिव इन्द्र ईशे पृथिव्या इन्द्रमिद्गाथिनो...' इत्यादिरप्रत्यक्ष-
कृताः मध्यमपुरुषयोगात् । त्वमिति चैतेन सर्वनाम्ना—'त्वमिन्द्र बला-
दधिचिन इन्द्रसृधी जहि' इति । क्वचित् प्रत्यक्षकृताः स्तोवारः, परोक्ष-
कृतानि च स्तोतव्यानि—'माचिदन्याद्विशंसत सख्या अभि प्र गायतोष-
प्रेत । कुशिकाश्चेतयध्वम्' इति ।

---

वेदस्वरूप-विमर्शः | ६९
उत्तमपुरुषेण युक्ता आध्यात्मिक्यो यथा—
'अहं भुवं वसुनः पूर्व्यस्पतिरहं धनानि सञ्जयामि शश्वतः ।
मां हवन्ते पितरं न जन्तवो अहं दाशुषे विभजामि भोजनम् ॥' इति ।
वसुनः = धनस्य, पूर्व्यः = प्रथमः पतिः, साम्प्रतमप्यहमेव पतिः ।
अहमेव च शत्रुभ्यः सकाशात् समस्तानि धनानि जयामि, शश्वतो
नित्यकालमेव । किञ्च—मामेव ह्वन्ते = आह्वयन्ति, पितरं न = पितर-
मिव तासु तासु आर्त्तिषु, जन्तवो मनुष्याः । किञ्च—अहमेव दाशुषे =
दत्तवते हवींषि यजमानाय विभजामि, यथार्हं भोजनं धनमित्यर्थः ।
शपथाभिशापयोः उदाहरणम्—'अद्यामुरीय यदि यातुधानो
अस्मि...' इति । वशिष्ठः किल राक्षसमित्यभियुक्तः । सोऽनया ऋचा
शपथं प्रतिपेदे, परञ्चाभिशशाप—
'अद्यामुरीय यदि यातुधानोऽस्मि, यदि वायुस्ततप पूरुषस्य ।
अधा सबीरैर्दशभिर्वियूया यो मा मोघं यातुधानेत्याह ॥'
(ऋ० सं० ७ । १०४ । १५)
अद्यैवाहं म्रिये यदि यातुधानः स्याम् । यदि वाम आयुः ततप तप्तवा-
नहं कस्यचिदपि पुरुषस्य । अथ यदि पुनरयातुधानमेव मां सन्तं यो
मोघमनृतं यातुधानस्त्वमित्याह, स वीरैः दशभिः वियूयाः वियुज्यता-
मित्यभिशापः ।
अथापि परिदेवना कस्मात् ? चिद्भावात् ।
'सुदेवो अद्य प्र पतेदनावृत् परावतं परमा गन्तवा उ ।
अधाशयीत निर्ऋतेरुपस्थेऽथैनं वृका अद्युः ॥'
(ऋ० सं० १० ९५ । १४ ।)
पुरूरवस आर्षं स शोभनो देवः स्यात् योऽद्य तथा प्रियया वियुक्त
अद्यैवा भृगुप्रपातम् अनावर्त्तमानः प्रपतेत । पतितश्च दूराद्दूरतरं गच्छेत् ।
अथ गत्वा शयीत । मृतः सन् निर्ऋतेर्भूमेरुपस्थे उपरि । अथैनं ताम-
वस्थामापन्नं वृका विकर्त्तारश्च शृगालाद्य रवसा रभस्वन्तो वेगवन्तः