वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

[पृष्ठ ४२४]

जायते। यदि च तत्र न विश्वस्युस्ते तर्हि 'सत्यार्थप्रकाश'स्य श्री
स्वामिदयानन्दरचितत्वमेव कथङ्कारं सिद्ध्येत् ? पुस्तकस्थनामोल्लेखेन
वैदिक-याज्ञिकपरम्परया च 'कात्यायनप्रतिज्ञा-परिशिष्टं' कात्यायनकृतमेव
प्रसिद्धम् । तत एव लिखितं दयानन्देन - 'कात्यायनभिन्नैऋषिभिर्वेद-
संज्ञाया अस्वीकृतत्वात्' इति । यदा तु समाजिनां पुरतः 'आपस्तम्ब'-
'सत्याषाढ' 'बौधायना'दीनामेतदर्थप्रतिपादकानि सूत्राणि सनातनधर्मा-
नुयायिभिरुपक्षिप्तानि तदैतद्विषयं स्वामिदयानन्दस्य अज्ञानमेव समा-
जिनामौपयिकमासीत्, बहुभिऋषिभिरुक्तत्वात् ब्राह्मणानां वेदत्वाङ्गी-
कारश्च कर्तव्यपतित आसीत्। किन्तु यथार्थामपि श्रीस्वामिदयानन्दस्य
कात्यायनप्रोक्तां ब्राह्मणभागस्य वेदत्वाङ्गीकृतिरूपां वार्तां मिथ्यैवामंसत ।
ब्राह्मणभागस्य वेदत्वं व्याचक्षाणानां कात्यायनभिन्नानामप्यनेकेषां
महर्षीणां विद्यमानत्वात् ।
यद्यपि श्रीस्वामिदयानन्दस्य अज्ञानमूरीकृत्य सर्वसम्मतं ब्राह्मण-
भागस्य वेदत्वं सामाजिकैरङ्गीकर्तव्यमासीत्, किन्तु तद्विपरीतं ते सनात-
निसम्मतं स्वामिदयानन्दसम्मतञ्च 'मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम्' इति
सूत्रमेव नाङ्गीकृतवन्तः । उपरिष्टात् प्रदर्शितं यत् ऋग्वेदीय-
कौषीतकीगृह्यसूत्रस्य अथर्ववेदीय कौशिकगृह्यसूत्रस्य च सम्मतं
ब्राह्मणानां वेदत्वं, कणाद-गोतम-पाणिनि-पतञ्जल्यादिसम्मतञ्च ।
किमेते सर्वेऽपि कृष्णयजुःसम्बन्धिनः ? पूर्वोत्तरमीमांसे
सम्पूर्णवेदस्यैव विचारार्थं प्रवृत्ते । तयो रचयितारौ जैमिनिर्व्यासश्च
ब्राह्मणानां वेदत्वमङ्गीकुरुतः । सामवेदीय सहस्रशाखानां महाविद्वान्
शबरस्वामी मीमांसकेषु प्रसिद्धः । भगवत्पादैः श्रीशङ्कराचार्यैस्ते शास्त्र-
तात्पर्यवित्त्वेन स्मर्यन्ते - तथा चाहुः शास्त्रतात्पर्यविदः शबरस्वामिनः'
इति । स्वयं शुक्लयजुर्वेदी भगवान् शङ्कराचार्यो ब्राह्मणानां वेदत्वमङ्गी-
करोति । स्वामिदयानन्देन प्रमाणपदवीमारोपिता शुक्रनीतिरपि ब्राह्मणानां
वेदत्वमूरीकरोति । चरणव्यूहेऽप्ययमेव सिद्धान्तः । सत्सु चैवं परःशतेषु
प्रमाणेषु कृष्णयजुःसम्बन्धिन एव सूत्रकारा ब्राह्मणानां वेदत्वमङ्गीचक्रु-
रिति साहसजल्पितमेव ।
एतेन समाजिना एतदपि दुःसाहसजल्पितं यत् "सत्सु चैतेषु प्रमा-
णेषु बहुतिथं कालं यावत् लोको नाङ्गीचकार ब्राह्मणानां वेदत्वम्, अत

---

[पृष्ठ ४२५]

एव हरदत्तेन धूर्तस्वामिना चोक्तं यत् 'कैश्चिन्मन्त्राणामेव वेदत्वमाख्या-
तमि'ति पूतिकूष्माण्डायितमेतत्; यतो हि मीमांसायाः प्रत्येकम-
धिकरणे प्रथमं पूर्वपक्षोपन्यासो लभ्यते । किमेतस्य तदेव तात्पर्यं यत्
पूर्वपक्ष एव आस्तिकानां शिष्टानां सम्मतः ? यदि बाढं कश्चिदङ्गीकुर्यात्
तदा वेदाप्रामाण्यमेव आस्तिकशिष्टसम्मतत्वेन तस्य शिरोऽवस्कन्देत् ।
यतो-हि वेदप्रामाण्यसाधकाधिकरणे पूर्वपक्षरूपेण वेदाप्रामाण्यमेव
निर्दिष्टम् । अत एव हरदत्त-धूर्तस्वाम्यादिभिर्येषां सूत्राणां परमादरणीयतां
प्रामाणिकतां चाङ्गीकृत्य तानि सूत्राणि व्याख्यायन्ते; तेषां सूत्राणाम-
प्रामाणिकत्वभणितिः श्रुतिरहस्यानभिज्ञानां कतिपयपुंसामेवेति स्वारस्यं
'कैश्चित्'शब्देन अभिव्यज्यते ।
एतेन समाजिना एतदपि प्रतिज्ञायते यत् "येषु येषु श्रौतसूत्रेषु
'मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम्' इति सूत्रितम्, सर्वत्र परिभा-
षाप्रकरण एव सूत्रितम्, अतः तस्य श्रौतसूत्रस्य पारिभाषिकोऽयं स्वकीयो
व्यवहारः । लोकेषु अप्रसिद्धानामेव संज्ञानां पारिभाषिकत्वं भवति ।
पारिभाषिक्यश्च संज्ञाः स्वस्मिन्नेव प्रस्थाने ग्राह्या भवन्ति, न प्रस्था-
नान्तरे, पाणिनेर्गुणवृद्धिसंज्ञादिवत् । एवमेव लोके अप्रसिद्धा एव
ब्राह्मणानां वेदसंज्ञा श्रौतसूत्रेण विधीयते । अतः पारिभाषिकी सा
कृष्णयजुःशाखास्वेवाभिमता नान्यत्रे"ति ।
किन्त्वेतदपि असङ्गतमेव; परिभाषाप्रकरणेऽपठितानामपि पाणिनेः
टि-घ्वादिसंज्ञानां संज्ञात्वमेव । न क्वचिन्मन्त्रमात्रेऽर्थे वेदशब्दः
प्रसिद्धः । ज्ञानार्थकाद् विदेर्निष्पन्नत्वात् वेदशब्दस्य ज्ञानमर्थः । 'वेदं
कृत्वा वेदिं करोती'त्यादिस्थलेषु कुशमुष्टिविशेषेऽप्यर्थे वेदशब्दः प्रयु-
ज्यते । 'मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयमि'ति वैदिकानामेव संज्ञा । यथा
सास्नादिमत्यां व्यक्तौ गोशब्दः प्रयुज्यते इति कोषेन ज्ञायते, तथैव श्रौत-
सूत्रेण मन्त्रब्राह्मणानां वेदेति नाम ज्ञायते । कोषादिभिर्यथा अनादिसिद्ध-
नामनामिनोः सम्बन्ध (शक्ति) ग्रहो जायते तथैव 'मन्त्रब्राह्मणयोरि'ति
सूत्रेण अनादि-सिद्धनामनामिनोः शक्तेरेव ग्रहः । यद्येतत्सूत्रविधानात्
कृष्णयजुर्वेद एव ब्राह्मणभागस्य वेदसंज्ञा ग्राह्या भवेत्तर्हि एतत्सूत्रविधाना-