वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)
Varivasyarahasya of Bhaskararaya with Sarojini Hindi Commentary
भास्करराय मखी (टीकाकार: डॉ. श्यामकान्त द्विवेदी आनन्द) द्वारा
पृष्ठ 94, कुल 530 में से
संदर्भ में पढ़ें८२ वरिवस्यारहस्ये
'मन्त्रेण देवता स्थाप्या मन्त्रेण यजनादयः । स्नानं मन्त्रेण कर्तव्यं
मन्त्रेणाहुतितर्पणम् । प्रायश्चित्तं तु मन्त्रेण दीक्षामन्त्रेण चैव हि । अणिमादीनि मन्त्रेण
सालोक्यादि पदं तथा । मन्त्रेण पातकादीनि मुच्यन्ते सर्वजन्मिनाम् । सर्वमन्त्रक्रियाश्चैव
मन्त्र शृणु षडानन ।' १
'मन्त्र' मननधर्मा हैं । 'मन्त्र' त्राण का केन्द्र है । 'मनन' एवं 'त्राण'—इन
दोनों धर्मों के निष्पादन के कारण ही इन्हें 'मन्त्र' कहा जाता है—'मननं सर्वपेक्षेषु
त्राणं संसार सागरात् मननत्राणधर्म धर्मत्वात् मन्त्र इत्यभिधीयते ।।' २
६६. 'मन्त्र' और 'उपाय' तत्त्व—प्रत्यभिज्ञाशास्त्र (त्रिक् दर्शन) में मुक्ति के
साधनों को 'उपाय' कहा गया है । आचार्य अभिनवगुप्तपाद ने मुक्ति के साधनभूत
इन उपायों के निम्न प्रकारों का उल्लेख किया है—
(१) 'अनुपाय' = 'आनन्दोपाय' = शांभवोपाय का चरमरूप
(२) 'शांभवोपाय' = शांभवसमावेश = शांभवमार्ग = 'इच्छोपाय'
(३) 'शाक्तोपाय' = शाक्तसमावेश = 'ज्ञानोपाय'
(४) 'आणवोपाय' = 'क्रियोपाय' = 'क्रियोपाय'—'ज्ञानोपाय'
(क) 'शांभवोपाय' = अभेदोपाय । ⎫ 'अभेदोपायमंत्रोक्तं शांभवं शाक्त
(ख) 'शाक्तोपाय' = भेदाभेदात्मक । ⎬ मुच्यते । भेदाभेदात्मकोपायं
(ग) 'आणवोपाय' = भेदोपाय । ⎭ भेदोपायं तदाणवम् ।।३
(क) 'आणवोपाय' = ज्ञानोपाय ⎫ 'आणव' 'मायीय' एवं
(ख) ज्ञानोपाय = इच्छोपाय ⎬ 'कार्य' मलों के ध्वंस
(ग) इच्छोपाय = शांभवोपाय ⎭ के साधन ।।
'आणवमल'—'कार्ममल'—'मायीयमल' । 'मल' ही संसारांकुर है । संकुचित
ज्ञान ही 'मल' है—प्रच्छन्नज्ञानरूपता ही 'मल' है । यह पूर्णज्ञान की अख्याति है—
'मलमज्ञानमिच्छन्ति संसारांकुर कारणम् ।।'
'शिवसूत्र' में 'मन्त्र' को द्वितीयोन्मेष अर्थात् 'शाक्तोपाय के रूप में स्वीकार
करते हुए मन्त्र की निम्न परिभाषा दी गई है—'चित्तं मन्त्रः' (२।१) इसकी व्याख्या
करते हुए आचार्य क्षेमराज ने 'शिवसूत्रविमर्शिनी' में कहा है—'चेत्यते विमृश्यते
अनेन परतत्त्वम् इति चित्तं, पूर्णस्फुरत्ता सततप्रसाद प्रणवादिविमर्शरूपं संवेदनम्,
तदेव मन्त्र्यते गुप्तम्, अन्तर भेदेन विमृश्यते परमेश्वररूपम् अनेन, इति कृत्वा
मन्त्रः । अतएव च पर स्फुरत्तात्मकमननधर्मात्मता, भेदमयसंसारप्रशमनात्मक त्राण-
धर्मता च अस्य निरूच्यते । अथ च मन्त्रदेवता विमर्शपरत्वेन प्राप्ततत्सामरस्यम्
आराधक चित्तमेव मन्त्रः न तु विचित्रवर्णसङ्घट्टमात्रकम् ।।' ४
१-२. वातुल शुद्धाख्य तन्त्र ३. अभिनवगुप्त—'तन्त्रालोक' (प्र.आ.)
४. क्षेमराज—'शिवसूत्रविमर्शिनी'