वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

द्वितीयोऽंशः ३८९
'प्रथमेऽष्टादश वर्णाद्वाविंशतिरक्षराणि मध्ये स्युः ।
प्रथमेन तुल्यमन्त्यं संघातेनाष्टपंचाशत् ।। १४ ।।१'
२. मात्रा-काल—कामकला (ई) एवं त्रिकोण (ए) द्विमात्रिक है । बिन्दुरहित
हल्लेखा (ह्रीं) त्रिमात्रिक है । तीन मात्रकाल के बराबर है । अन्य वर्णों का
उच्चारणकाल (या मात्रा) अर्धमात्रा सहित मात्राकाल (अर्थात् डेढ़ मात्रा-काल) एवं
बिन्दु का अर्धमात्रा काल है । उत्तरवर्ती वर्णों का उच्चारण काल अपने पूर्ववर्ती
वर्णों का आधा होना चाहिए—
मात्राद्वितयोच्चार्या कामकला च त्रिकोणा च ।
बिन्दुरहित हल्लेखा मात्राकाल त्रयोच्चार्याः ।। १५ ।।
अन्येषां वर्णानां मात्राकालोऽर्धमात्रया सहितः ।
बिन्दोरर्ध मात्रा परे परे चापि पूर्वपूर्वार्धाः ।। १६ ।।
'मात्रा'—लघु अक्षर का काल—'मात्रा लघ्वक्षरस्य कालः ॥'
एकमात्रो भवेद् ह्रस्वो द्विमात्रो दीर्घ उच्यते ।
त्रिमात्रस्तु प्लुतो ज्ञेयो व्यञ्जनं त्वर्धमात्रकम् ।।
भागांश—'बिन्दु' १।२ मात्रा, 'अर्धचन्द्र' १।४ मात्रा; 'निरोधिनी' १।८ मात्रा,
'नाद'—१।१६ मात्रा; 'नादान्त'—१।३२ मात्रा; 'शक्ति' १।६४ मात्रा, 'व्यापिनी'
१।१२८ मात्रा, 'समना' १। मात्रा ।।
१।२, १।४, १।८, १।१६ १।३२ १।६४, १।१२८, १।१२८ = जोड़
= १ मात्रा ।। 'उच्चारण'—मंत्रोच्चारण की भी एक मर्यादा है, विज्ञान है,
अनुशासन है और पद्धति है और वह यह है—
'माधुर्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छेदस्तु सुस्वरः । धैर्यं लयसमर्थं षडेते पाठकाः गुणाः ।
गीतो शीघ्री, शिरः कम्पी तथा लिखित पाठकः । अनर्थोऽल्पकण्ठश्च षडेते
पाठकाधमाः । यावन्न पूर्यतेऽध्यायस्तावन्न विरमेत्यपठन ।। यदि प्रमादादध्यायो विरामो
भवति प्रिये । पुनरध्याय मारभ्य पठेत्सर्वं मुहुर्मुहुः । अज्ञानात्स्थापिते हस्ते पाठे ह्यर्थ
फलम् ध्रुवम् । न मानसे पठेत्स्तोत्रं वाचिकं तु प्रशस्यते ।। उच्चैः पाठं निषिद्धं
स्यात्त्वरां च परिवर्जयेत् । शुद्धेनाचलचित्तेन पठितव्यं प्रयत्नतः ।।
'उद्धारः'—'क्रोधीशः श्रीकण्ठारुढः कोणत्रयं लक्ष्मीः मांसमनुत्तररुढं वाग्भवकूटं
प्रकीर्तितं प्रथमम् ।। ९ ।।
शिवहंस ब्रह्मवियच्छक्राः प्रत्येकमक्षररुढाः ।
द्वितीयैकं कूटं कथितं तत् कामराजाख्यम् ।। १० ।।
शिवतो वियतो मुक्तं तृतीयमिदमेव शक्तिकूटाख्यम् ।
हल्लेखानां त्रितयं कूट त्रितयेऽपि योजयमन्ते स्यात् ।। ११ ।।
१. वरिवस्यारहस्यम्