वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)
Varivasyarahasya of Bhaskararaya with Sarojini Hindi Commentary
भास्करराय मखी (टीकाकार: डॉ. श्यामकान्त द्विवेदी आनन्द) द्वारा
DevanagariHindipublished530 पृष्ठ
पृष्ठ 489, कुल 530 में से
संदर्भ में पढ़ेंपृष्ठ 489
द्वितीयोऽंशः ३८७
सिद्धे प्रमाणदार्ढ्य इत्यत्र दृष्टान्तमाह—
यागस्य स्वर्गं प्रति संसिद्धे हेतुहेतुमद्भावे ।
तदनुपपत्तिं निरसितुमलौकिकापूर्वमपि कॢप्तम् ॥ १५८ ॥
(अलौकिक अपूर्व प्रयोजन)
स्वर्ग-प्राप्ति के लिए यज्ञ के कारण-कार्यभाव के स्वसिद्ध (प्रमाणित) होने पर
भी उसकी अनुपपत्ति (प्रमाणाभाव) के दूरीकरण के लिए अलौकिक 'अपूर्व' की भी
रचना की गई ॥ १५८ ॥
- प्रकाश *
'ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत' इत्यत्र तृतीयाश्रुत्या यागस्य जनकत्वे काम्यमान-
तया स्वर्गस्य जन्यत्वे च बोधिते ऽपि भिन्नकालीनयोस्तदयोगाद्देवताप्रसाद्यागध्वंसादिना
ऽत्र निर्वाहाभावादपूर्वेणैवानुपपत्तिनिरास इत्यादि तन्त्रान्तरेषु विस्तरः ॥ १५८ ॥ - सरोजिनी *
'याग' = यज्ञ ॥ 'यज्ञः सवोऽध्वरो यागः सप्ततन्तुर्मखः क्रतुः ॥'१ 'यज्ञः
स्यादात्मनि मखे नारायणहुताशयोः ॥'२
'सवो यज्ञे च संधाने ।'३ 'ऋतुर्यज्ञे गुणौ पुंसि' = याग (यज्ञ) ऋतु ॥४ 'यज
देवपूजादौ' (भ्वा० ३० अ०) धातु से निष्पन्न ॥ 'स्वर्गे' = स्वरव्ययं स्वर्ग नाक
त्रिदिवत्रिदशालयाः । सुरलोकोद्यो दिवौ द्वे स्त्रियां क्लीबे त्रिविष्टपम् ॥'५ स्वर्यतेस्तूयते
इति स्वः । 'स्वः प्रेत्य व्योम्नि नाके च' ।
“ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत्” स्वर्ग की आकांक्षा रखने वालों को
ज्योतिष्टोम यज्ञ करना चाहिए । अतः योग के द्वारा स्वर्ग मिलना तो स्वतः सिद्ध है
किन्तु देवतादिक के अप्रसन्न होने पर स्वर्ग का मिलना संभव भी नहीं रह जाता ।
इसका कारण है—'अपूर्व' ॥६
'कॢप्त' = कॄप् + क्त, लत्व । रचित, निर्मित, सजा हुआ, टुकड़े किया
हुआ, उत्पन्न किया हुआ, स्थिर किया हुआ, आविष्कृत । 'कॢप्ति = पूर्णता,
साकल्य, आविष्कार, सुव्यवस्था ।
अस्मिन् प्रकरणे पूर्व वर्णितान् पञ्चदशार्थान् संगृह्यानुवदति—
विद्यावर्णैयत्तोद्धारः कालस्तदुच्चारः ।
उत्पत्तिस्थानं तद्यत्नो रूपं स्थितिस्थानम् ॥ १५९ ॥
१. अमरकोष २. हैमकोष
३-४. मेदिनीकोष ५. अमरकोष
६. भास्करराय—'प्रकाश'