वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

द्वितीयोऽंशः ३५९
पराप्रासादे हकारसकारयोः । शुद्धयोर्चोर्द्वितीयतृतीययोः शक्तिः । लज्जाबीजस्योभय-
सामरस्यात्मकं परं ब्रह्मार्थः । व्योमाग्नितुरीयस्वरबिन्दुभिः क्रमेण प्रकाशग्राससामरस्य-
तादात्म्यापन्नेत्र्यर्थस्य परब्रह्मैकरूपस्य षट्चत्वारिंशदुत्तरशततमश्लोकव्याख्यायां स्पष्टी-
करिष्यमाणत्वात् । शिवः शक्तिश्चेत्येतदुभयं ब्रह्मैवेति प्रतिकूटमर्थः । तदुक्तं
त्रिशत्याम्—
'कत्रयं हृद्वयं चैव शैवो भागः प्रकीर्तितः ।
शेषाणि शक्त्यक्षराणि ह्रींकार उभयात्मकः ॥'

• सरोजिनी *
  १. 'क' (३ ककार) एवं 'ह' (२ हकार) = 'शिव' ॥ | “कत्रयं हृद्वयं
  २. 'ल' (३ लकार) एवं 'स' (२ सकार) = 'शक्ति' ॥ | चैव शैवो भागः
  ३. शुद्ध स्वर 'ए' 'ई' = शक्ति ॥ | प्रकीर्तितः ।
  ४. ह्रींकार (ह्रीं = ३ ह्रींकार) = शिव-शक्ति | शेषाणि शक्त्य-
  सामरस्य | क्षराणि ह्रींकार
  = 'ह्रीं । ह्रीं । ह्रीं ।' | उभयात्मकः ॥'
  रूप परब्रह्म ॥ | —'त्रिशती'
  'क' = 'ककारान्मदनोदेवि शिवं चाष्टस्वरूपकं ।'
  मोक्षस्य मूलं यज्ज्ञानं तस्य मूलं महेश्वरः ।
  तस्य पंचाक्षरो मंत्रो मूलमंत्रं गुरोर्वचः ॥
  मोक्ष का मूल ज्ञान है । ज्ञान का मूल महेश्वर है । महेश्वर का मूल पंचाक्षर मंत्र है ।
  'कादिविद्या' में—(१) ३ककार (२) २ हकार हैं । इनका 'शिव' अर्थ है । (३) ३ लकार है (४) २ सकार हैं = उनका अर्थ है—'शक्ति'
  'मन्मथ बीज' में ककारों एवं लकारों का योग है ।
  द्वितीय एवं तृतीय कूट में स्थित शुद्ध स्वर 'शक्ति' हैं ।
  'लज्जाबीज' (ह्रीङ्कार) उभयसामरस्यात्मक होने के कारण परब्रह्म का वाचक हैं—'लज्जाबीजस्योभयसामरस्यात्मकं परं ब्रह्मार्थः ॥ शिव एवं शक्ति दोनों ब्रह्म ही है—यही प्रत्येक कूट का अर्थ है—"शिवः शक्तिश्चेत्येतदुभयं ब्रह्मैवेति प्रतिकूटमर्थः ॥"१
  १. 'क'— ककाराज्जायते सर्वं कामं कैवल्यमेव च ॥१
  २. 'ह'— हकारं शृणु चार्वङ्गि चतुर्वर्गप्रदायकं । कुण्डलीत्रयसंयुक्तं ।
  ३. 'ल'— लकारं चंचलापाङ्गि कुण्डलीत्रयसंयुक्तं ॥३
  १-३. कामधेनु तन्त्र