वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)
Varivasyarahasya of Bhaskararaya with Sarojini Hindi Commentary
भास्करराय मखी (टीकाकार: डॉ. श्यामकान्त द्विवेदी आनन्द) द्वारा
पृष्ठ 455, कुल 530 में से
संदर्भ में पढ़ेंद्वितीयोंऽशः ३५३
"कूटत्रय" पंचदशी के तीन खण्ड हैं अतः मंत्र के अवयव हैं। देवी स्वयं
मंत्र है अतः कूटत्रयात्मिका एवं मंत्रात्मिका दोनों हैं—
"सर्वशक्तिमयी सर्वमङ्गला सद्गतिप्रिया ।
सर्वेश्वरी सर्वमयी सर्वमंत्रस्वरूपिणी ॥ १०३ ॥"
भगवती के इस कूटत्रयात्मक स्वरूप पर प्रकाश डालते हुए आचार्य
भास्करराय कहते हैं—
१. वाग्भव नामकं कूटं पंचक्षराणां समुदाय एवैकं मुख्य स्वं निजं रूपं यस्य
तादृशं मुखपङ्कजं यस्याः ।१
२. कण्ठस्याधः कटिपर्यन्तो यस्य मध्यभागः स एव मध्यस्थ कामराजाख्यस्य
षडक्षरसमूहस्य स्वं निजरूपमस्याः ॥ कहा भी गया है२—"कामस्ते हृदि वसतीति
कामराजं सृष्टत्वात्तदनुतवाम्ब शक्तिकूटमिति ।”
३. मूलस्य कूटत्रयमेवोक्तरीत्या कलेवरं स्थूलरूपं यस्याः, कूटत्रयमेव कलेवरं
सूक्ष्मरूपं यस्या इति वा ॥३
भगवती का 'मूलमंत्रात्मिकामूल कूटत्रय कलेवरा' कहकर 'ललिता सहस्रनाम'
में जो स्वरूप प्रस्तुत किया गया है यह तो मंत्रात्मक स्वरूप है इसी प्रकार उनके
स्वरूप का इस प्रकार भी स्थूल शरीर का वर्णन प्रस्तुत किया गया है४—
"कामकलायां तूर्ध्वबिन्दुरेकस्तदधस्तिर्यग्बिन्दु द्वयं तदधोसार्धकलेति त्रयोऽवयवा
गुरुमुखैक वेद्याः, त एव क्रमाद्विद्याकूट तया स्थूलरूपमुखाद्यवयवात्मना च परिणता
इति सूक्ष्मतरं कुण्डलिन्याख्यं सूक्ष्मतमं वररूपपरं नामद्वयं समष्टि व्यष्टि भेदेनेति
नाथचरणागमे विस्तरः ॥”५
यह भगवती का ब्रह्माण्डान्तर्गत रूप है—'एवं ब्रह्माण्डान्तर्गतरूपमुक्तवा
पिण्डान्तर्गतं कुण्डलिन्याख्यं रूपं वक्तुमुय क्रमते ॥
देवी के दो स्वरूप ————— |——— ब्रह्माण्डान्तर्गतरूप
|——— पिण्डान्तर्गत रूप६
पिण्डान्तर्गत रूप क्या है—"कुलामृतैक रसिकाकुल सङ्केत पालिनी ॥
कुलाङ्गना कुलान्तस्था कौलिनी कुल योगिनी । अकुला समयान्तस्था समयाचार-
तत्प ॥”७ यह पिण्डगत रूप कुण्डलिनी रूप है—'साहि मूलाधाराख्ये चक्रे
सार्धत्रिवलयाकारेण सुप्ता सती योनिभिरुत्थाप्य षट्चक्राणि ब्रह्म-विष्ण्वादि ग्रंथींश्च
भेदयन्ती सहस्रारं नीत्वा सती तत्कर्णिकारूप चन्द्रमण्डलादमृतं स्रावयति ॥'८
ता एताः सकला अपि कामकला एव न ततो ऽन्याः ।
सामानाधिकरण्यादीकारेणायमर्थो ऽस्य९ ॥ ११६ ॥
१-८. भास्करराय—'प्रकाश' ९. ऽस्याः
२३ वरि.