सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

Varivasyarahasya of Bhaskararaya with Sarojini Hindi Commentary

भास्करराय मखी (टीकाकार: डॉ. श्यामकान्त द्विवेदी आनन्द) द्वारा

DevanagariHindipublished530 पृष्ठ

पृष्ठ 450, कुल 530 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 450

३४८ वरिवस्यारहस्ये
शीतकिरणः । स्मरो हंसः शक्रस्तदनु च परामारहरयः । अमी हल्लेखाभिस्तिसृभि-
रवसानेषु घटिता । भजन्तेवर्णास्ते तव जननि नामावयवताम् ।।'—एवं 'स्मरं योनिं
लक्ष्मीं चितयमिदमादौ तव मनो'—श्लोकों में प्रयुक्त शब्दों के अभिधेय अर्थ न
लेकर प्रतीकार्थ ग्रहण किया है ।१ इसमें 'शिवः शक्तिः कामः' आदि को 'भजन्ते
वर्णास्ते तव जननि नामावयवताम्' के अनुसार भगवती के अवयव के रूप में
स्वीकार किया गया है ।२ नामैकदेश में नाम-ग्रहण की पद्धति यह है यथा—'भीमो
भीमसेनः' 'सत्या सत्यभामा' 'गुरुर्लघुर्गुलौ च' अनुष्टुभि, यज्ञायज्ञीये, उद्गीथोपान्त्यम्,
गायत्रीषु, जराबोधीये रथन्तरे, प्रतिहारादिः, ऐसे वक्तव्यों में “ष्टुभि ज्ञीये,
गीथोपान्त्यम्, त्रीषु बोधीये तरे हारादिः" आदि प्रयोगों में सामवेदीय फुल्लसूत्र में ३
प्रचुरमात्रा में पाये जाते हैं ।३ वहाँ पर ककारादिक नामों के अनन्त अर्थ गृहीत होते
हैं उनमें प्रत्येक अक्षर प्रथम नाम द्वारा नामार्थ—शब्दरूपार्थ दोनों के पौनरूक्त्यादि
२१ अर्थ विवक्षित हैं ।४ इस प्रकार “नामैकदेशार्थोऽप्येको नविंशतिविधः संपन्नः ।
अत्र च पंचदशसंख्यासु विंशिकासु प्रथमानामानि परित्यज्य द्वितीयनामान्युट्टंकितानि ।
प्रथमनाम्ना पूर्वतनार्थवर्णनेन लब्धत्वात् ।।'५
एतेषु च विंशतिसंख्याकेष्वर्थेषु ककारस्य ककाररूपेत्यर्थवर्णनदशायामेकारस्य-
काररूपेति, ईकारस्येकाररूपिणीत्येवार्थो वर्णनीय इति न नियमः, ककाररूपैकाक्षरी,
ईप्सितार्थप्रदायिनीत्यप्यर्थस्य सुवचत्वात् । एवं चात्र पञ्चदशाक्षराणि विलिख्य
प्रत्यक्षरशिरसि विंशत्यङ्कान् दत्त्वा परस्परं हनने चरमाक्षरे या संख्या निष्पद्यते
तामेवाह—
तिथिमितबिन्दुगणोत्तरगजरसगिरिदस्त्ररामसंख्याकाः ।
अर्था भवन्ति योगान्नाम्नो नामैकदेशस्य ।। ११३ ।।
(भगवन्नाम के अनन्त अर्थ)
नाम के एकांश (एक देश) द्वारा समस्त नाम के समस्त अर्थ-व्यञ्जन के
सिद्धान्त को नामत्रिशती के प्रत्येक देवी-नाम में प्रयुक्त करने से—नामैकदेशार्थ के
योग से भगवती के नाम के—गज (८), रस (६), पर्वत (७), दस्र (२), एवं
राम (३) की संख्या के अङ्कों के समक्ष तिथि (१५) संख्या के शून्य रखने से जो
संख्या बनती है (अर्थात् ३२,७६८,०००,०००,०००,०००,०००)—उतनी
संख्या में (मंत्र के) अर्थ हो जाते हैं ।। ११३ ।।

  • प्रकाश *
    न म्नौ नामाथेषु तृतीयपक्षस्यैकस्य नामैकदेशार्थस्यैकोनविंशतिविधस्य च
    योगादुक्तरीत्या गुणनात् तिथिभिः पञ्चदशसंख्यया मितः संमितो यो बिन्दुगणस्तस्योत्तरे
    ये गजादयः; गजा अष्टौ, रसाः षट्, गिरयः सप्त, दस्रौ द्वौ, रामास्त्रयः । 'अङ्कानां
    वामतो गतिः' इति न्यायादादौ पञ्चदश बिन्दून् विलिख्य तद्वामे गजादीन् विलिखेत्,
    १-२. भास्करराय—'प्रकाश'