सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

Varivasyarahasya of Bhaskararaya with Sarojini Hindi Commentary

भास्करराय मखी (टीकाकार: डॉ. श्यामकान्त द्विवेदी आनन्द) द्वारा

DevanagariHindipublished530 पृष्ठ

पृष्ठ 329, कुल 530 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 329

द्वितीयोऽंशः २२७
“परमशिवे निष्कलता तदभिन्नत्वं स्वदेशिकेन्द्रस्य ।
तत्करुणातः स्वस्मिन्नपि तदभेदो निगर्भार्थः ॥”
४. ‘कौलिकार्थ’—वरिवस्यारहस्यम् के अनुसार—माता, विद्या, चक्र स्वगुरु
एवं स्वयं में—(इस प्रकार पाँचों में) अभेदभावना ही मन्त्र का पञ्चनामपि
भेदाभावो मन्त्रस्य कौलिकार्थोऽयम् ॥ १०२ ॥१
५. ‘रहस्यार्थ’—कुण्डलिनी साक्षात् विद्या एवं माता से अभिन्न है । इससे
अपने को अभिन्न देखना ही श्रीविद्या का रहस्यार्थ है—
“साक्षाद्विद्यैवैषा न ततोभिन्ना जगन्माता ।
अस्याः स्वाभिन्नत्वं श्रीविद्याया रहस्यार्थः ॥ १०७ ॥”
६. ‘महातत्त्वार्थ’—वाणी, मन एवं इन्द्रियों द्वारा अगम्य (३६ तत्त्वों से
अतीत) महान से महत्तर, सूक्ष्म से भी सूक्ष्म, व्योम से भी ऊपर स्थित,
विश्व से अभिन्न, चित् एवं आनन्दस्वरूप परब्रह्म में अपने आपको उस
(ब्रह्म के साथ) अभेद की प्राप्ति के लिए नियुक्त करना चाहिए, यह
श्रीविद्या का ‘महातत्त्वार्थ’ है—
“ब्रह्मणि परे नियोज्यः स्वात्मा तद्भेदसंप्राप्त्यै ।
एष भहातत्त्वार्थः श्रीविद्यायाः शिवेनोक्तः ॥ १०९ ॥”
७. ‘नामार्थ’—एवं ‘शब्दरूपार्थ’—यह विद्या स्वयं अपने घटक अक्षरों द्वारा
व्यक्त अर्थों से अभिन्न है । उसका स्वरूप उसका प्रत्येक अक्षर है ।
श्रीविद्या के ‘नामार्थ’ एवं ‘शब्दरूपार्थ’ का यही स्वरूप है—
“तत्तद्वर्णार्थेयं तत्तद्वर्णस्वरूपेयम् ।
इति तु श्रीविद्याया नामार्थः शब्दरूपार्थः ॥”
८. नामैकदेशार्थ—कल्याणी एकाक्षरी, ईशित्री, ललिता आदि देवी के तीन
सौ नामों का तात्पर्य मन्त्र के आदि अक्षरों द्वारा व्यक्त होता है नाम के

१. कौलिकं कथयिष्यामि चक्रदेवतयोरपि ॥ ५१ ॥ (योगिनीहृदय)
विद्यागुर्वात्मनामैक्यं तत्प्रकारः प्रदर्श्यते ॥
‘चक्र-देवता-गुरु-विद्या-साधकानामैक्यानुसन्धानं कौलिकार्थः ॥ (दीपिका) ॥
शिव-गुर्वात्मैक्यगोचरानुसंधानात्मको निगर्भार्थः ॥ (दीपिका) ‘श्रीचक्रं श्रीमाता श्रीविद्या
श्रीगुरुरात्मा चेति पंचानामैक्यं कौलिकार्थ इत्युच्यते । (सेतुबन्ध : भास्करराय)
२. महातत्त्वार्थ इति यत्तच्च देवि ! वदामि ते ।
निष्कले परमे सूक्ष्मे निर्लक्ष्ये भाववर्जिते ॥ ७३ ॥ (योगिनीहृदय)
व्योमातीते परे तत्त्वे प्रकाशानन्द विग्रहे ।
विश्वोत्तीर्णे विश्वमये तत्त्वे स्वात्मनियोजनम् ॥ ७४ ॥ (योगिनीहृदय)
परमशिवरूपे निजगुरु प्रबोधित निर्मलस्वभाव स्वात्मनि ।
योजनं तदेकतानुप्रवेशो महातत्त्वार्थः । (अमृतानन्दनाथः—दीपिका)