वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)
Varivasyarahasya of Bhaskararaya with Sarojini Hindi Commentary
भास्करराय मखी (टीकाकार: डॉ. श्यामकान्त द्विवेदी आनन्द) द्वारा
पृष्ठ 327, कुल 530 में से
संदर्भ में पढ़ेंद्वितीयोऽंशः २२५
‘वाच्या हि देवता देवमन्त्रो हि वाचकः स्मृतः । वाचकेऽपि च विज्ञाते वाच्य एव
प्रसीदति ।।’’ इसीलिए भगवान शिव पार्वती को सावधान करते हुए कहते हैं—
“मन्त्रार्थं परमेशानि सावधानावधारय”१ ‘योगशास्त्र’ में अर्थभावन के साथ ही जप
का विधान किया गया है—‘तज्जपस्तदर्थभावनम्’२
ते चार्थस्तन्त्रोपनिषद्ग्रन्थभेदेन नानाविधाः शिवेनोक्ताः । तांश्च संजिघृक्षुरु-
द्दिशति—
अथातः पूर्णगायत्र्याः प्रतिपाद्योऽर्थ आदिमः ।
भावार्थः संप्रदायार्थो निगर्भार्थस्तुरीयकः ॥ ५७ ॥
कौलिकार्थो रहस्यार्थो महातत्त्वार्थ एव च ।
नामार्थः शब्दरूपार्थश्चार्थो नामैकदेशगः ॥ ५८ ॥
शाक्तार्थः सामरस्यार्थः समस्तसगुणार्थकौ ।
महावाक्यार्थ इत्यर्थाः पञ्चदश्याः स्वसंमिताः ॥ ५९ ॥
(अर्थों के विभिन्न भेद)
इसलिए इसके अनन्तर सर्वप्रथम पूर्ण गायत्री (चरणचतुष्टयसम्पन्ना गायत्री
मन्त्र) के प्रतिपाद्य अर्थ फिर भावार्थ, संप्रदायार्थ, चौथा निगर्भार्थ, कौलिकार्थ,
रहस्यार्थ, महातत्त्वार्थ, नामार्थ, शब्दरूपार्थ, नामैकदेशार्थ, शाक्तार्थ, सामरस्यार्थ,
समस्तार्थ, सगुणार्थ एवं महावाक्यार्थ—अर्थात् उतने अर्थ जितने कि पञ्चदशी मन्त्र
के अपने वर्ण हैं—की मीमांसा की जाएगी ॥ ५७-५९ ॥
- प्रकाश *
अथानन्तरम्, अत उक्तरीत्या अर्थज्ञानस्यावश्यकत्वात्, अर्थाः कथ्यन्त इति
शेषः । पूर्णगायत्र्याश्चतुर्थचरणसहितायाः । स्व आत्मीया वर्णाः तैः संमिताः, तत्संख्या-
समानसंख्याकाः । पञ्चदशेति यावत् । अथ वा, संप्रदायार्थप्रकरणे कादिविद्यायां
सप्तत्रिंशद्वर्णाः स्फुटीकरिष्यन्ते, तत्संमिता अर्था इत्यर्थः ॥ ५७-५९ ॥ - सरोजिनी *
‘भावार्थ’—मन्त्र के अवयवभूत अक्षर का अर्थ ही ‘भावार्थ’ है । ‘संप्रदायार्थ’
= (परमेश्वर ही मन्त्रों के मूल हैं) अतः गुरुमुख से स्वीय मन्त्र का उद्भव एवं
उसका अवतरण-क्रम या परम्परा का ज्ञान मन्त्र का ‘संप्रदायार्थ’ है । ‘निगर्भार्थ’—
परमेश्वर, गुरु एवं निजात्मा का ऐक्यानुसन्धान ही निगर्भार्थ है । ‘कौलिकार्थ’ =
(निष्कल परमेश्वर का जिन्होंने स्वात्मरूप में साक्षात्कार किया है वही गुरु है । अतः
गुरु एवं परमेश्वर अभिन्न हैं 1) चक्र, देवता, विद्या, गुरु एवं साधक का
१. शाक्तानन्द तरंगिणी २. योगसूत्र
१५ वरि.