सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

Varivasyarahasya of Bhaskararaya with Sarojini Hindi Commentary

भास्करराय मखी (टीकाकार: डॉ. श्यामकान्त द्विवेदी आनन्द) द्वारा

DevanagariHindipublished530 पृष्ठ

पृष्ठ 270, कुल 530 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 270

१६८ वरिवस्यारहस्ये
अथ प्रत्यक्षरं स्वरूपमाह—
एकैकस्मिन् कर्मणि सृष्ट्यादिविभेद तस्त्रिविधे ।
ब्रह्माद्या अधिपतयो भारत्यादि स्वशक्तिभिः सहिताः ॥ ३४ ॥
ब्रह्मादयस्त्रयोऽमी भारत्याद्याश्च शक्तयस्तिस्रः ।
प्रत्यक्षरस्वरूपाः शाक्तार्थे वक्ष्यमाण रीत्या ॥ ३५ ॥
(ब्रह्मादिक देवत्रय एवं उनकी शक्तियों की मन्त्राक्षररूपता)
ब्रह्मादिक अधिपति भारती आदि अपनी शक्तियों के साथ सृष्टि आदि प्रत्येक
कर्म के पक्ष त्रय के अधिपति होते हैं ॥ ३४ ॥
शाक्तार्थ में विवक्षित रीति के अनुसार ये ब्रह्मादिक देवत्रय एवं भारती आदि
शक्तियाँ प्रत्येक मन्त्राक्षर के स्वरूप वाले हैं ॥ ३५ ॥

  • प्रकाश *
    सृष्टिकर्म त्रिविधं सृष्टिसृष्टिः सृष्टिस्थितिः सृष्टिसंहृतिश्चेति । एवं स्थितिकर्म
    स्थितिसृष्टिः स्थितिस्थितिः स्थितिसंहृतिश्चेति । एवं संहृति कर्मापि संहृतिसृष्टिः संहृति-
    स्थितिः संहतिसंहृतिश्चेति । अत्र प्रतित्रिकं ब्रह्मादयस्त्रयोऽ ब्रह्मविष्णुरुद्रा भारतीपृथिवी-
    रुद्राणीसहिता अधिपतयः । एवं च प्रथमकूटे—ककारो ब्रह्मण एवं रूपान्तरम्,
    त्रिकोणा तु भारतीस्वरूपा, तुर्यः स्वरो विष्णुस्वरूपः, लकारः पृथिवीस्वरूपः, हकारो
    रुद्रस्वरूपः, रेफो रुद्राणीस्वरूपः, तुर्यः स्वरस्तु शान्ताम्बिकात्मकमिथुनस्वरूपः ।
    द्वितीयकूटे मध्यमहकारं परित्यज्यावशिष्टाक्षरेष्वेषैव रीतिः । तृतीयकूटे तु द्वितीय-
    कूटस्थपरित्यक्तहकारस्य ब्रह्मस्वरूपत्वादभारतीमारभ्यैव सकारेणारम्भः । शक्तिकूट-
    त्वेन शक्तेः प्राधान्येन प्रथमं निर्देशः । तदेतदाह—शाक्तार्थे वक्ष्यमाणयेति ॥ ३४-३५ ॥
  • सरोजिनी *
    (क) सृष्टि कर्म त्रिविध है—१. 'सृष्टि-सृष्टि' २. 'सृष्टि-स्थिति' ३. 'सृष्टि-
    संहति' ॥ (ख) स्थिति कर्म भी त्रिविध है—१. 'स्थिति-सृष्टि' २. स्थिति-स्थिति'
    ३. 'स्थिति-संहति' ॥ (ग) संहति कर्म—१. 'संहति-सृष्टि' २. 'संहति-स्थिति'
    ३. 'संहति-संहति' ॥
    प्रत्येक त्रिक—में ब्रह्मादिक तीन—ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र । भारती, पृथ्वी एवं
    रुद्राणी सहित उनके अधिपति ।
    (क) प्रथम कूट में—'ककार'—ब्रह्म । 'त्रिकोण' (ए) = भारती ॥ 'तुर्य स्वर'
    = 'ई' = विष्णु । 'ल' = पृथ्वी । 'ह्रीं' = में 'ह' = रुद्र । रेक = रुद्राणी । 'ई'
    = तुर्य स्वर = 'शान्ता'-'अम्बिका'-मिथुन रूप । ('क,ए,ई,ल,ह्रीं' = प्रथम कूट) ।
    (ख) द्वितीय कूट में—('ह स क ह ल ह्रीं') ।
    (ग) तृतीय कूट में—('स क ल ह्रीं') ॥ ३४ ॥