वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

प्रथमोऽंशः १३९
(२) आभ्यन्तर प्रयत्न—वर्गाणां प्रथमतृतीय पञ्चमाः यणाश्चाल्प प्राणाः ।
वर्गाणां द्वितीयचतुर्थौशलश्च महाप्राणः ।।' स्पृष्टःविवृत, संवृत आदि ।
प्रयत्न एवं वर्ण—(१) स्पर्श वर्णों का प्रयत्न 'स्पृष्ट' (२) अन्तस्थ वर्णों का
प्रयत्न = ईषत्स्पृष्ट । ऊष्म वर्णों का प्रयत्न = ईषद् विवृत । स्वरों का प्रयत्न =
विवृत । ह्रस्व अ का प्रयत्न = संवृत । (सिद्ध प्रयोग रूप में) अन्यथा अन्य स्वरों
की भाँति उसका भी प्रयत्न = 'विवृत' ।।
(३) उच्चारण-स्थान:—
(i) अकुह विसर्जनीयानां कण्ठः । (अ,आ,विसर्ग,क,ख,ग,घ,ङ,ह) = कण्ठ ।
(ii) इचुयशानां तालु । (इ,ई,य,च,छ,ज,झ,ञ,श) = तालु ।
(iii) ऋटुरषाणां मूर्द्धा । (ऋ,ॠ,र,ट,ठ,ड,ढ,ण,ष) = मूर्द्धा ।
(iv) ऌतुलसानां दन्ताः । (ऌ,ल,त,थ,द,ध,न,स,) = दन्त ।
(v) उपध्मानीयानाम् ओष्ठौ । (उ,ऊ,उपध्मानीय,प,फ,ब,भ,म) = ओष्ठ ।
(vi) ञमङणनानां नासिका च । (मुखनासिकावचनोऽनुनासिकः) = नासिका ।
(vii) एदैतौः कण्ठतालु ।। (ए,ऐ) = कण्ठ और तालुः
(viii) ओदौतौः कण्ठोष्ठम् । (ओ और औ) = कण्ठ और ओष्ठा
(ix) वकारस्य दन्तोष्ठम् । (व) = दाँत और ओष्ठ ।
(x) जिह्वामूलीयस्य जिह्वामूलम् । (जिह्वा की जड़ से ध्वनित) ।।
(xi) नासिकानुस्वारस्य ।। (अनुस्वार) = नासिका
वर्णोच्चारण में द्विविध प्रयत्न—(१) वर्णों के स्फुट उच्चारित होने के पूर्व
(२) उनके स्फुट उच्चरित होने के बाद ।
प्रथमोच्चारण की प्रयत्न = 'आभ्यन्तर प्रयत्न ।'
द्वितीयोच्चारण की प्रयत्न = 'बाह्य प्रयत्न ।'
आभ्यन्तर प्रयत्न—१. स्पृष्ट २. ईषतस्पृष्ट ३. ईषदविवृत ४. विवृत ५.
संवृत ।
(१) ककार त्रयमकार दशकं हकार पञ्चकं च कण्ठे । (२) द्वितीयमक्षरं
कण्ठतालुनि । (३) प्राण्यङ्गत्वादेकवद्भावः । ईकार चतुष्टयं तालुनि ।। (४) लकार
त्रयं सकारद्वयं च दन्तेषु । (५) रेकत्रयं तु मूर्ध्नि । (६) बिन्द्रादि नवक त्रयं
नासायाम् ।—स्पृष्टेति । (७) ककाराः स्पृष्टयत्नाः । (८) अकाराः संवृताः । (९)
ईकारा एकारश्च विवृताः । (१०) रेका लकाराश्चेषत्स्पृष्टाः । (११) हकाराः सकारौ
चेषद्विवृताः । (१२) बिन्द्रादयः संवृततमाः । (१३) इत्याभ्यन्तरो यत्नः । (१४)
ककारा विवार श्वासाघोषवन्तोऽल्पप्राणवन्तश्च । (१५) सकारौ महाप्राणवन्तौ विवारादि-