वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

७६ वरिवस्यारहस्ये
बिभ्रति' इत्यस्यामृचि च प्रथममस्या एवोद्धाराच्च कादिविद्यायाः प्राधान्यमिति
१द्योतयंस्तस्याः प्रतीकमादत्ते—
कामो योनिः कमलेत्येवं २साङ्केतिकैः शब्दैः ।
व्यवहरति न तु प्रकटं यां विद्यां वेदपुरुषोऽपि ॥ ८ ॥
(श्रीविद्या की गोपनीयता)
जिस विद्या को वेद पुरुष भी 'कामो योनिः कमला' इस प्रकार के सांकेतिक
शब्दों द्वारा (प्रतीकात्मक रीति से) व्यवहृत करता है न कि प्रकट रूप से (वही यह
परमगोप्या श्रीविद्या है ।) ॥ ८ ॥

• प्रकाश *
  'कामो योनिः कमला वज्रपाणिर्गुहाहसा मातरिश्वाभ्रमिन्द्रः ।
  पुनर्गुहासकला मायया च पुरुच्येषा विश्वमातादिविद्या ॥'
  इति शाङ्खायनश्रुतिः । कामो मातरिश्वा च ककारः । योनिरकारः । कमला
  तुरीयः स्वरः । वज्रपाणिरिन्द्रश्च लकारः । गुहाद्वयं माया च लज्जाबीजम् । हसेति
  सकलेति च स्वरूपम् । गुहया सह समासाद्बहुवचनं न पुनः सकारो दीर्घः । एवं
  लकारोऽपि । अभ्रं हकारः । एतादृशैः साङ्केतिकैः शब्दैर्व्यवहारादत्यन्तगोपनीयत्वं
  समर्थितं भवति ॥ ८ ॥
• सरोजिनी *
  कामो = क । न तु प्रकटं—न कि प्रकट रूप से । प्रकट रूप से क्यों
  नहीं ? 'मन्त्र' स्वयं शिव हैं । यथा किसी व्यक्ति का नाम लेने से वह व्यक्ति स्वयं
  सम्मुख उपस्थित हो जाता है उसी प्रकार मन्त्र-प्रयोग से मन्त्र का देवता प्रकट हो
  जाता है अतः—'तस्माद् मन्त्र महासेन रहस्यं न प्रकाशय ।' (वातुल० तन्त्र)
  योनी = एकार । कमला = तुरीय स्वर—'ई'। वज्रपाणि = इन्द्र । लकार ।
  गुहाद्वय = माया एवं लज्जाबीज । अभ्र = नभ । हकार ।
  कामो योनिः कमला—यह वाक्यांश निम्न श्लोक का प्रारंभिक अंश है—
  'कामो योनिः कमला वज्रपाणिर्गुहा हसा मातरिश्वाभ्रमिन्द्रः । पुनर्गुहा सकला मायया
  च पुरुच्यैषा विश्वमातादिविद्योम् । कामो = क, योनिः = ए, कमला = ई,
  वज्रपाणि = इन्द्र अर्थात् 'ल', गुहा = ह्रीं, ह, स—दो वर्ण, मातरिश्वा = वायु
  अर्थात् 'क', अभ्र = आकाश अर्थात् 'ह', 'इन्द्रः' (शतक्रतु) = 'ल', पुनः 'गुहा'
  (गुफा)—'ह्रीं', स, क, ल,—३ वर्ण, 'माया' अर्थात् 'ह्रीं'—यह सर्वात्मिका
  जगन्माता की मूल विद्या है और ब्रह्मरूपिणी है ॥' यह मन्त्र इस प्रकार है—
  'क ए ई ल ह्री, ह स क ह ल ह्रीं, स क ल ह्रीं' ॥
  १. द्योतयन्नस्याः २. संकेतितैः