सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

Varivasyarahasya of Bhaskararaya with Sarojini Hindi Commentary

भास्करराय मखी (टीकाकार: डॉ. श्यामकान्त द्विवेदी आनन्द) द्वारा

DevanagariHindipublished530 पृष्ठ

पृष्ठ 157, कुल 530 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 157

प्रथमोऽंशः ५५
(१) अकुलेसुषुम्नामूलरुणसहस्रदलकमले त्रिपुराधिष्ठितं त्रैलोक्यमोहनचक्रम्।
(२) वह्नावाधारे चतुर्दशकमले त्रिपुरेश्यधिष्ठितं सर्वाशापरिपूरणं चक्रम्। (३)
स्वाधिष्ठानस्थितषड्दलकमले त्रिपुरसुन्दर्य्यधिष्ठितं सर्वसङ्क्षोभण चक्रं । (४) नाभौ दश-
दल कमले त्रिपुरवासिन्यधिष्ठितं सर्वसौभाग्यदायक चक्रम् । (५) अनाहते द्वादश-
दलकमले त्रिपुरा श्रीसमधिष्ठितं सर्वार्थसाधकं चक्रं । (६) विशुद्धौ षोडशदलकमले
त्रिपुरमालिन्यधिष्ठितं सर्वरक्षाकरं चक्रं । (७) लम्बिकाग्रे तालुमूले अष्टदलकमले
त्रिपुरासिद्धयधिष्ठितं सर्वरोगहरं चक्रम् । (८) भ्रुवोरन्तरे द्विदलकमले त्रिपुराम्बिका-
धिष्ठितं सर्वसिद्धिप्रदं चक्रम् । (९) इन्दौ ललाटे बिन्दौ महात्रिपुरसुन्दर्यधिष्ठितं
सर्वानन्दमयं चक्रं भावयेत् ।।'१
(१) 'चक्रमयी'—सृष्टि चक्रमयी है । श्रीचक्र में ही समस्त प्रपञ्च अन्तर्गर्भित
है । श्रीचक्र का विकास ही जगत् है । श्रीचक्रान्तर्गत योनियों को भी 'चक्र' कहते
हैं वे निम्नलिखित हैं—
'नवमं त्र्यस्रमध्यं स्यात् तेषां नामान्यतः शृणु ।
त्रैलोक्यमोहनं चक्रं सर्वाशा परिपूरकम् ॥ ८२ ॥
सर्वसङ्क्षोभणं गौरि सर्वसौभाग्यदायकम् ।
सर्वार्थसाधकं चक्रं सर्वरक्षाकरं परम् ॥ ८३ ॥
सर्वरोगहरं देवि ! सर्वसिद्धिमयं तथा ।
सर्वानन्दमयं चापि नवमं शृणु सुन्दरि ॥ ८४ ॥
अत्र पूज्या महादेवी महात्रिपुरसुन्दरी ।
परिपूर्णं महाचक्रमजरामरकारकम् ॥ ८५ ॥'
'श्रीचक्र' नवयोन्यात्मक है, चिदानन्दघन है और नवात्मक है—
'नवयोन्यात्मक चक्रं चिदानन्दघनं महत् ।
चक्रं नवात्मकमिदं नवधा भिन्नमन्त्रकम् ।।'३
'श्रीचक्र' में जो अन्य ९ चक्र स्थित हैं वे निम्नांकित हैं—(१) त्रैलोक्यमोहन
(२) सर्वाशापरिपूरक (३) सर्वसङ्क्षोभण (४) सर्वसौभाग्यदायक (५) सर्वार्थसाधक
(६) सर्वरक्षाकर (७) सर्वरोगहर (८) सर्वसिद्धिमय (८) सर्वानन्दमय
(२) 'चक्रमयी'—पिण्ड में भी चक्र हैं जो निम्न हैं—(१) मूलाधार (२)
स्वाधिष्ठान (३) मणिपूरक (४) अनाहत (५) विशुद्धाख्य (६) आज्ञा (७) बिन्दु
(८) अर्द्धचन्द्र (९) रोधिनी (१०) नाद (११) नादान्त (१२) व्यापिनी (१३)
समना (१४) उन्मनी ।
'गोरक्षशतक' में पिण्डस्थ चक्रों को इस प्रकार प्रस्तुत किया गया है
'चतुर्दलं स्यादाधारं स्वाधिष्ठानं च षड्दलम् । नाभौ दशदलं पद्मं सूर्यसंख्या दलं


१. योगिनीहृदय की टीका—'दीपिका'—अमृतानन्द
२-३. योगिनीहृदय