सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

Varivasyarahasya of Bhaskararaya with Sarojini Hindi Commentary

भास्करराय मखी (टीकाकार: डॉ. श्यामकान्त द्विवेदी आनन्द) द्वारा

DevanagariHindipublished530 पृष्ठ

पृष्ठ 14, कुल 530 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 14

८ वरिवस्यारहस्ये
(१) सर्वोच्च मन्त्र = नाद ┐
(२) सर्वोच्च देव = आत्मा │ 'नहि नादात् परो मन्त्रो न
(३) सर्वोच्च पूजा = परापूजा ┤ देवः स्वात्मनः परः । नानुसंधेः
(४) परम फल = आत्मतृप्ति ┘ परापूजा न हि तृप्तेः परं फलम् ।।'
(१) देवालय — देह ┐ “देहो देवालयो देवि जीवो
(२) जीव — सदाशिव ┘ देवः सदाशिवः ।।”
भास्कराचार्य ने—
'नार्थज्ञानविहीनं शब्दस्योच्चारणं फलति ।
भस्मनि वह्निविहीने न प्रक्षिप्तं हविर्ज्वलति ।।
'अर्थमजानानां नानाविधशब्दमात्रपाठवताम् ।
उपमेयश्चक्रीवान् मलयजभारस्य वोढैव ।।
'एतामुत्सृज्य जडैः क्रियमाणा बाह्याडम्बरोपास्तिः ।
प्राणविहीनेव तनुर्विगलितसूत्रैव पुत्तलिका ।।'
—कहकर उपर्युक्त साधना-सूत्रों की ही पुष्टि की है । आचार्य भास्कर
'वरिवस्या' के सन्दर्भ में आचार्य शङ्कर के 'परापूजा' के इस आदर्श एवं
अनुभूति को ही वरेण्य मानते हैं—
'आत्मा त्वं, गिरिजा मतिः, सहचराः प्राणाः, शरीरं गृहम् ।
पूजा ते विविधोपभोग रचना, निद्रा समाधिस्थितिः ।।'
'सञ्चारः पदयोः प्रदक्षिणविधिः स्तोत्राणि सर्वा गिरो ।
यद् यद् कर्म करोमि तत्तदखिलं शम्भो तवाराधनम् ।।'
क्योंकि—
'पूजा नाम न पुष्पाद्यैर्या मतिः क्रियते दृढा ।
निर्विकल्पे परे व्योम्नि सा पूजा ह्यादराल्लयः ।।
और 'ध्यान' भी शरीराङ्ग-कल्पना नही है—
'ध्यानं हि निश्चला बुद्धिर्निराकारा निराश्रया ।
न तु ध्यानं शरीराक्षि मुख हस्तादि कल्पना ।।'
इसी प्रकार होम भी—
'महाशून्यालये वह्नौ भूताक्षविषयादिकम् ।
हूयते मनसा सार्धं स होमश्चेतना स्रुचा ।।'