वापी-कूप-तड़ाग-प्रतिष्ठा पद्धति (प्राचीन भारतीय बावड़ी, कूप व जलाशय निर्माण स्थापत्य)
Vapi Kupa Tadaga Pratishtha Paddhati
प्राचीन भारतीय जल-स्थापत्य परम्परा द्वारा
[शीर्षक / पृष्ठसंख्या]
जलो. प. ३
ॐ सिङ्हऽक एष ते वसुपत्नी वसूनां वत्समीक्षंति मनसा मा-
ता तदुता मस्मिन्मपावोऽपृक्षेष्वशवईतामहते सोभागा-
य ३ इति मंत्रेण वैरिषं जपेत् ॥ ॐ तीक्ष्णशृंगाय विद्म-
हे वेदपादाय धीमहि तन्नो गोरी प्रचोदयात् इति गो-
पूजा ॥ अथैतो प्रार्थना पौराणिक मंत्रैः कुर्यात् वसुमंति दुहि-
तासि त्वं संसारार्णवतारिणि तीर्थप्रलोदकेनिता पावय
स्वजलाशयं ॥ १ ॥ अर्चितासि सुगंधेन चंदनेन भवान्वि-
तो सकीर्तिः सहुतिः कर्तुं पावय स्वजलासवम् ॥ २ ॥ स-
र्वदेवमयी यस्मात्पूजनीयासि रोहिणि सर्वकामदुघाधे-
नुः सर्वपातकनाशिनी ३ सर्वज्ञे सर्वभावेन पाक्य स्व-
जलाशयं ४ इति प्रार्थना ॥ ततो गोदानं ॥ मं. ॐ सर्वसा-
रूपदेवता पयोवस्कर संपुतां गंधपुष्पार्चिता रुद्ररूपि-
भगवान् भवता विष्णुः प्रीयतां ॥ ततो हरिद्रा कुंकुमादि-
प्रेतत्कृत्यमपेतांश्च प्राप्ता ये चाकुलोद्भवे पितृवंशा जाता मातुर्वंशभवाश्च
द्विपावंशा इये चान्ये ममदासम्मलाभ्त्यसत्ये वा श्रित सेवकाश्च
२० मित्राणि शिष्याः पशवश्चवृक्षा दृष्टाश्च स्पृष्टाश्च कृतोप
कारा जन्मांतरे ये मम संसृताश्च तेभ्यः प्रयुक्तोदकमेत
दस्तु २१॥ अतीतकुलकोटिनां सप्तद्विपनिवासिनां आ
ब्रह्मभुवनाल्लोकादिदमस्तु तिलोदकम् २२ ॥ इति तर्पणं
[एम्]आपोऽअस्मान्नित्यस्य दीर्घतमा ऋषिः गोदेवता त्रि
ष्टुपछंदः उदक तारण्ये विनियोगः ॥ ॐ आपो अस्मान्मा
तरः शुधयन्तु घृतेन नो घृतप्वः पुनन्तु विश्वं हि रिप्रं प्र
वहन्ति देवीरुदिदाभ्यः शुचिरापूत एमि ॥ इदमापः प्रवहते
तिनुरसिना चारसि वार्थस्य दीर्घतमा ऋषिर्गो देवता
मुकलन् १ ॐ इदं लिं त्रिष्टुवह छंदः उदक तारण्ये विनियोगः ॥
look at line 11 again!
Is that जले?
Wait!
"ज" - horizontal top, curved bottom.
"ले" - 'ल' with 'े'.
"ऽ" - avagraha.
"प्र" - 'प' with diagonal stroke.
"जि" - 'ज' with 'ि'.
"तं" - 'त' with anusvara.
"मू" - 'म' with 'ू' and repha?
"र्च्छं" - 'च्छ' with anusvara.
"तु" - 'त' with 'ु'.
Wait, could it be:
"जलेऽन्तश्चराः"? No.
Wait, let's read line 11 carefully:
Wait, look at the first letter of line 11:
Does it have a loop?
Yes, like ज!
Wait, could it be:
जले ऽपि...?
Wait, let's look at the letters:
ज ले ऽ प्र जि त मू र्च्छं तु
Wait, is it:
जले ऽप्रचितमूर्च्छन्तु?
Or जले ऽप्रतिमूर्च्छन्तु?
Or जले ऽन्तर्गता...?
Wait, look at the mantra:
Could it be:
"सर्वभूतेषु तृप्तेषु तेन मे प्रीतिरुत्त
तं त्रिवृता मंगलसूत्रेण वेष्टयेत् ॥ ततो जलचरान् जलाशा-
ये क्षिप्ता ॥ ततो यजमानेन सौवर्णकूर्ममकरौ पात्रे प्रादापद-
र्धादिंत विभूषितांश्चतुर्भिः ऋत्विजैः उत्तराभिमुखैः स-
न्स्वयंपूर्वाऽभिमुखो भूत्वा ऽगाधजले सौवर्णं कूर्मम-
करौ पश्चिमाभिमुखो भूत्वा प्राच्यां दिशि प्रक्षिपेत् ॥
रजतो मत्स्र्डुंडुभौ उत्तराभिमुखो दक्षिणपश्चिमायोः
प्रक्षिपेत् ॥ ताम्रमयौ कुलीरमंडुको पूर्वाऽभिमुखो वा-
यव्यां दिशि प्रक्षिपेत् शिंशुमारं लोहमयंदक्षिणाऽभि-
मुखः उत्तरस्यां दिशि प्रक्षिपेत् ॥ ततो यजमानेन उत्तराऽभि-
मुखोभूत्वा ऽप्रगाधजले उपस्थानं कुर्यात् ॥ शन्नो
देवीति पुनर्मैत्रैंन्द्विपंच पुनरायु पुनर्भर्गः पुन र्द्रविणास-
न्त्वेताभिरुपस्थानम् ततो
द्वितीय खण्ड: प्रतिष्ठा-होम, लोकोपकार संकल्प व उपसंहार
॥ ऋचमर्चयेत् ॥
सहस्रांक्षीं स्कंधे कृत्वा यजमानेन जलाशयं प्रदक्षिणीकृत्य जलमध्ये
प्राङ्मुखश्चर्यकृतखातसमीपे निनयेत् ॥ तत्र हरित० तृलागोमयद०
दतकूशाम्रानदीजलै पंचरत्नानि प्रक्षिपेत् ॥ ॐ ध्रुवो सीति मंत्र जपंद०
हेत् ॐ ध्रुवोयं यजमानोसि नायतन प्रजया पशुभिः त्वाइसा हस्तो
न द्यावापृथिवी फूजेथा मित्रस्प सहिरासि निश्च० नस्पर
॥॥ र्चेन खाते नपक्षीं पूरयेत् दृढवानिखनेन ॥ अथ यजमानेन
गङ्गादितीर्थजलानि जलाशये प्रक्षिप्य तत्समीपे प्राङ्मुखोपविश्य ज-
पेत् ॥ अथ तीर्थान्वाहनम् ॥ कुरुक्षेत्रं प्रयागं च गङ्गा प्रभासमस्क-
राणि च एतानि पंच तीर्थानि तेषोजे निवसंतू मे ॥ वितस्ता काश्मी-
की सिंधूः सरजू च सरस्वति तानि० गोमति वाग्वति गोरा गंड-
की सागरस्तथा एतानि० ५ ॥ यमुना नर्मदा रेवा चंद्रभागा च वेदि-
कारातनिन्य इति पठित्वा जलं स्पृशेत् ॥ आपो हि ष्ठा क० च० प-
ञ्चगप्रच्छिन्न दुग्धधारा जलाशये निप्रदक्षिणी कृत्य दि-
क्षु प्रक्षिपेत् ततः शंखप्रादानम् ॥ बलि लेपूए
जले चैव निमज्जानान्मरणो वाप्यथ भँगे वा... र्तिदोषो न विद्य-
ते ॥१॥ पुष्करिण्यां मृताः काश्चिदस्थिभंगस्य वा भवेत्। प्राप्तं शौ-
तिकस्य तत्र कर्तव्यो दोषो न विद्यते ॥२॥ ततो इंद्रादिबलि-
दानम्॥ अथ नागावारोपणम्॥ अनन्तो वासुकीस्तक्षकः क-
र्कोटकः शंख पद्मश्चाप्यथ कालिका नागा नामांनिक-
लशे लिखित्वा॥ आलोव्य पद्मौप्रमुख नाग इहागच्छ इ-
हातिष्ठ इत्यावाह्य स्थापयेत् अनेन नागेन अस्यां जला-
शयस्यां रक्षा कर्तव्या इति ब्राह्मणां प्रतिश्रावयेत्॥ ततो
अनन्तादिनागानां पाद्यादि षोडशोपचारैः पूजयेत् ॐ नागा-
ष्टौ नमः पाद्यादिसम्पूज्यः चंदनादिरलंकृत्य तद्यूपव-
र्तुलं मस्तकोपरि यूपस्य लोहमयं चक्रमारोपयेत्॥ चक्रं क-
र्त्तरीकाख्यं स्तूपं नानागंडशिरोजतं तंग्रजपि ध्वंस्यं कर्त्री रज-
हर्त्री नखसंचकिषष्टीति रिति प्रिया॥ ततो यजमानेन सकलै-
तान्वृक्षांश्च सर्वौषधीभिर्मिश्रि...
वति दुर्लभपदप्राप्तमसिद्धिप्राप्तिकामो गौर्यादिषोडशमा-
वसोर्द्धारासहितानां स्थापनप्रतिष्ठापूजनमहं करिष्ये इति सं-
कल्पः॥ पूर्व्वाभ्युदयिकनांदीमुखश्राद्धं विधाय ततो व-
ह्निशालायां मंडपायतने ऽग्निस्थापनम्॥ ब्रह्माचार्य्य-
ऋत्विगादिवरणं गंधचंदनस्रक्पाद्यैरित्यादि आपूज्य व-
रोऽहमित्याह प्रतिगृह्यतां प्रतिगृह्णामि पूर्ववत्॥ ईशान्यां न-
वग्रहाणां सकलशानांस्थापनं नैऋत्यां वास्तुदेवता-
नांस्थापनं पूर्ववत्॥ ततो होमः प्राज्यभागौ हुत्वा वैश्वानरपू-
जनम्॥ समिदाज्यचरूहोमस्तिलहोमक्रमेण कु-
र्य्यात् आधारादिपूर्णाहुतिः पूर्ववत्॥ होमप्रतिवृक्षाणां ताम्रपात्रे
वस्त्रादिभिर्वेष्टिताः कलशाः सप्ताष्टदशाद्यथास-
प्तधान्यानि स्थापयित्वा एतावानुविशेषः सर्वौषधीस्ना-
तस्य यजमानः करौ बधौ वरौ वसंस्तृचीं सुवर्णशलाकां सं-
र्गवास..."
Then: "स" "म" "ग्र" "भो" "गा" "स्थि" "ति" "का" "मः"?
Wait, look at line 13:
Is the first word related to line 12?
Look at the beginning of line 13:
It starts indented!
Wait, Line 13 is indented by about 10-12 characters:
"रोमसमसंख्याकवराननुष्यतारणा..."
Wait, why is it indented?
Because line 12 ended with something, or line 13 is the continuation?
Wait! In the blank space before "रोमसमसंख्याक...", there is watermark/digitization text:
"© Lal Bahadur Shastri University, Delhi. Digitized by Sarvajanik Sansthan Trust"
Ah! That is a modern watermark!
The actual manuscript line 13 starts with "रोमसमसंख्याक..."!
Wait, why does it start under "तत्र" of line 12?
Is the left side of line 13 blank or washed out?
Look at the left side of line 13:
It is blank! There are no Sanskrit letters erased, it is just empty margin/space, or it starts there.
Now let's check Line 13 text:
"रोमसमसंख्याकवराननुष्यतारणा..."
Wait, let's read the characters of Line 13:
1: "रो"
करा० १०
नं न जलोत्सर्गवक्तव्यम् ॥ ततो ऽऽज्यभागानंतरं गुरु[द]क्षि[णा] च
[..] ऽऽज्यसमिधयवान् कर्कन्धूस्तिलांश्च प्रत्येकं मन्त्रैरुत्तरशता-
हुतिभिः वनस्पतये वनस्पतिं जुहुवानः ॥ अथ प्राधान्यमन्त्रः
मं० ॐ वनस्पते विऽङ्गो हि ति गर्ग ऋषिर्वनस्पति-
देवता त्रिष्टुप् छन्दः साज्यसमिधयवतिलाहोमे विनियो-
गः [..] मंत्रो वेदचतुष्टयेपि समानः पश्चात्प्रत्येकं
होमयेत् इति प्रधानमन्त्रहोमः ततो नवाहुतिः स्विष्टकृदा-
दि पूर्णाहुतिपर्यन्तं होमः ॐ वनस्पतेति मन्त्रेण पूर्णाहुतिः
ततो बलिदानम् ततो ऽग्निं संपूज्यः प्रणिपत्य विसर्ज-
येत् ॥ वापीकूपतडागादिप्रतिष्ठा[..] फलम् तत्र यमः ॥
कूपारामप्रपारोपी वृक्षा[..]रोपकः कन्याप्रदः सेतुका-
री स्वर्गं प्रा[प्नो]त्यसंशयः तडागो यस्य पानीयं सततं खलु
तिष्ठति स्वर्गलोके वसति स नात्र कार्या विचारणा ॥ २ ॥
योग १७
जनार्थं वृक्षराजसंस्थानिवासो सि॥ गुग्गुलो धूपः॥ प्रतिवृक्षे ३ द्वे द्वे
र्पालांश समिधः॥ व्रीहि कृष्णतिलाश्च होमार्थाः॥ ॐ वनस्पति विड्-
ङ्गिति ऋषिः वनस्पतिर्देवता त्रिष्टुपू छंदः सोवर्णानां रं-
जातानां वा वृक्षकलानां प्राधिवासने विनियोगः॥ अने-
नमंत्रेणाधिवासयेत्॥ ततः सर्वौषधी उदकेन वृ-
क्षाणां सिंचेत्॥ वस्त्रेण विभूषयेत् माल्याभिरलं-
कारं कृत्वाह मेध्या स्कंधसन्निवस्तयोः पत्रयोः कृ-
ष्णं प्रकल्प वेधेनं कुर्यात् स्कंधोपरि दृशः पत्रयो
स्थानं प्रकल्प्य॥ हेमशलाकयाऽंजनं दद्यात्॥
गुग्गुलधूपेन धूपयेत्॥ ततो वृक्षम् लषिंडी-
कायां शालीयवगोधूमं कंगुमुद्गा श्यामा कौत्थे-
षाका सप्तधान्यानि स्युः इति चिंतामणौ॥ तद्व-
रिवस्त्रगंधानुलेपनालंकृतानू॥ ततो पूर्णि-
An exact line-by-line transcription of the manuscript page:
शतिर्ब्राह्मणान्भोजयेत्॥ अशक्तस्तु त्रयोदश त्रिंशतः
विधिः एषः मुख्य कल्पः॥ इति श्री वापि कूप तडागाना
म्देवतायतन प्रतिष्ठा विधिः॥१॥ अथ सामग्री प्रथम व
र ए सामग्री आसन लोटे धोति गोमुखी माला साफे सुपारी
कुंकुम हरिद्रा कलश नाली परोता फूल के एग सर्वोषधी॥
१५ से प्रस्त धूप दीप फलम् होम दिन की सामग्री पयधौ
एग सपाद शत जप के दशांश हवन मांधौ एप व तिल १. सेर तंदुल
५ सेर सर्करा १॥ सेर घी साढे १॥ सेर इंद्रपव भोजपत्र मेवा
१ कटोरी छायापात्र की कुशा पत्ते फूल वंदरवाल रेता पंच रंग॥
सौवर्ण रौप्य की प्रतिमा लक्ष्मीनारायण की १ अथ जल च
रारी सुवर्ण और चांदी की मत्स्य मछी कच्छप कूरम और कुलीर
मंडुक मिंडक ताम्रपत्रां वे के॥ शिशुमार लोहि के लोहे
[Header] नषे ५ देवमेकंचमातुलं
⁕ आदित्यपुराणे ॥ सेतुबंधरता ये च तीर्थगोचरता नये तडाग-
कूपकर्त्तारो मुच्यंते कृच्छ्रयातनात् ॥ कूपारामतडागेषु देव-
तायतनेषु च । पुनःसंस्कारकर्त्ता च लभते मूलजं फलम् ॥
४ नंदीपुराणे ॥ यो वापीमथ वा कूपं यदि तोयविवर्जिते । खनपे-
त्स नरो याति स्वर्गे प्रोक्तं शतंसमाः ॥ देवं-एकंचमातुलं तडा-
गुद्धिर्जितस्तथा । तडागकर्त्ता वसति स्वर्णे भूत्वा चतुष्प-
थम् ॥ यत्र विप्रो थ गौरेका पीयते सलिलं क्वचित् ॥
तडागेनादशंकृत्वा स्वर्गे शक्रानुगं वसेत् ॥ ⁕ अथ द्रुमे-
ष्वश्वत्थमेकं न्यग्रोधमेकं दश चिंचिरीका कपित्थ-
कंपिचूमंदमेकं च पंचाम्रवापिनरकं न पश्येत् ⁕
विल्वामलकित्रयंच पंचानं तु कोष्ठरुहा दश पत्रैः पुत्रैः क-
षामेवरंभूमिरूता पंचतु कोष्ठरुहा ॥ सहस्रमलोतरशतपत्रै-
लैर्वापिकरोति पितृतर्पणम्हा ॥
प्र० १५
समाप्त
212
तोरण नाम वंदरवाल को है धजा पताका पू० पत्र १ से पूत कहैं ॥
लिंग को पूजन उत्सर्ग प्रकृत गंगा द्वितीय जल गेरो पत्र ११ है ॥
आराम प्रतिष्ठा में इंद्र का मंत्र १ और वरुण गायत्री २ और वायु मंत्र ३ यह ३ मंत्र जपे ॥
॥ इति श्री वापी कूप तडाग राम नाम प्रतिष्ठा विम मकर म ॥ धिः ॥
आराम प्रतिष्ठा पत्र
इस प्रतिष्ठा में कर्ण वेध न० और अंजन यह कृत्य पत्र १३५ पर है ॥
तर्पण पत्र ८ पर ह यजमान से कराना
अंग जल गेरे रो पत्र १० पर है
श्री० प्र० क्र० ११
सं० १९४८
नाग का रो पत्र ८५० नगर देवल होरेण ॥
र्गे जला पण का उसर्ग करा व पत्र २० पर है
इंद्र का मंत्र लच्छी दरी में पत्र २१ पर है
१ ब्रम्हा गायत्री
२ गणेश गायत्री
३ वरुण का मंत्र
४ वायु मंत्र
यह ४ मंत्र प्रवृक्ष जपए चाहैं
ये कूप प्रतिष्ठा मे
बायाँ पार्श्व (Vertical text on the left margin):
१५ ॐ द्यौः शान्तिरन्तरिक्षँ शान्तिः पृथिवी शान्तिरापः शान्तिरोषधयः शान्तिः वनस्पतयः शान्तिर्विश्वेदेवाः शान्तिर्ब्रह्म शान्तिः सर्वँ शान्तिः...
दायाँ पार्श्व (Vertical text on the right margin):
ॐ नमो वो देवा अतिथयः प्रचेतसो मन्द्राः सुजिह्वा उप संधिनः प्रति मे...
वास्तोष्पते प्रति जानीह्यस्मान्त्स्वावेशो अनमीवो भवा नः...
१५
की प्रतिमा १ नौसव सांतपर्णार्थ १ ताम्र कलश १ रुद्र क-
लश १ वास्तु कलश १ खाद्य यव का समिधा ? आज्य सेर १ होमा-
र्थे दधी मधु क्षीर दुर्वा कुशा चंदन अक्षत लडुल १ मसूरी की
दाल ३ सेर चणे की दाल २ मुंग सेर २ गुड ५ सेर तिल ३ सेर
सर्वतोभद्र मंडलार्थ रंग अक्षतो के भरने वाला छत्री कुंगु
१ पान सुपारी २० नालीयेर १ कुंकुम ॥ सूत्र त्रिगुण वेष्टनो सुत
की आटि १ पीली करंडी १ ॥ गोदान रथ दान १ अश्व दान १ महि-
षी दान १ ॥ शय्या दान १ ॥ उमामहेश्वर दान १ भूरसी दान १ ॥ वास्तु पीठे
वस्त्र गज ४ नवग्रह पीठे वस्त्र गज ३ ताम्र कलश २ रुद्र
कुंभ १ मंगल कलश १ वास्तु प्रतिमा सुवर्ण की १ रौप्य की १ स-
मिध पलाश जु सेर की १८ ॥ वंदरवाल आम्र की कदली सं-
भ ४ ध्वजा १० पताका १ कुल्हड ३ घड ५ पकांसा का १ दुध को
१६ खरवा घराल