वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

- wait, in footnote 1, line 1:१ ण्वुला सिद्ध इति । “असूयतिभिनेभ्यः” इत्यादिः ।Wait, does Panini have this sutra?? WAIT! Where is this sutra from? Let's check the number:३ । २ । १४६ ॥In Panini: 3.2.146 is: Wait! What is Panini 3.2.146? Wait, did Panini write: 3.2.146:निन्दहिंसक्लिशखादरुचिकम्पिह्विकूभ्यः शृण्वुलौ(146) Then where didपरिवादिब्याभाषासूञो वुञ् । ३ । २ । १४६come from? WAIT! Is this Chandravyakarana? No, it says सिद्धान्तकौमुद्याम्-! Wait, is it Jainendra Vyakarana? No! Wait, let's search: Could 3.2.146 in some Shakha/text of Panini be: Wait! Look at line 2:स्यात् ॥ निन्दकः । हिंसक इत्यादि ।WAIT! The examples are: "निन्दकः । हिंसक इत्यादि ।" WHY ARE THE EXAMPLES "निन्दकः । हिंसक इत्यादि" ??? Wait! Why would the examples forपरिवादि...` be

।३।२।१६३॥ इत्वरः । इत्वरी । नश्वरः । जित्वरः । सुत्वरः ॥ गत्वरश्च ।३।२ । १६४ ॥
गमेरनुनासिकलोपोऽपि निपात्यते ॥ गत्वरी ॥ जागरूकः । ३ । २ । १६५ ॥ जागर्तैरूकः
स्यात् ॥ जागरूकः ॥ यजजपदशां यङः ।३।२।१६६॥ एभ्यो यङन्तेभ्य ऊकः स्यात् ॥
दशामिति भाविना नलोपेन निर्देशः । यायजूकः । जञ्जपूकः । दन्दशूकः ॥ नमिकम्पि-
स्म्यजसकमहिंसदीपो रः । ३ । २ । १६७ ॥ नम्रः । कम्प्रः । स्मेरः । जसिरनुपसर्गः
क्रियासातत्ये वर्तते । अजस्रम् । सन्ततमित्यर्थः । कम्रः । हिंस्रः । दीप्रः ॥ सनाशंस-
भिक्ष उः ।३।२।१६८॥ चिकीर्षुः । आशंसुः । भिक्षुः ॥ विन्दुरिच्छुः । ३ ।२।१६९॥
वेत्तेर्नुम् इषेश्चत्वं च निपात्य

' इति हस्य धकारे 'झषस्तथोर्धोऽधः'Wait, let's look at२: Is it २ नद्ध्रीतिor२ नेद्धीति? In line 23: २ नद्ध्रीति ।Wait, look at line 9: Does it sayनद्ध्रीorनेद्धी? Line 9 has: दंष्ट्रा । नेद्धी ॥- wait, why does line 9 have an e-matra? Ah, it might be a broken type or a typo in the main text:नेद्धीorनद्ध्री. Look at line 9: the first letter has a slant: ने? Or is it a broken न? It has a stroke to the left: ने. And then द्धी? Is there an 'r' stroke below? It looks like द्धी. So the main text literally prints नेद्धीorनद्ध्री. Let's look very closely at line 9: दंष्ट्रा । नेद्धी ॥Wait, look at the letter 'ने': there's a matra on top pointing left-up. That's an e-matra. Wait, look at footnote 2: does it have that? No, footnote 2 hasनwith a repha?नर्द्धीति`?
Wait! In Sanskrit, 'न

...? Look at the character: Left side: a vertical stroke, then a loop, then a hook... wait! Could it be ता म भ्यु प ग म ते न? Wait, could it be: पाणिनितात्पर्यविषयतामभ्युपगम्य तेन? Wait, where is ्य? Look at म्यinद्रष्टव्यम्(L20):व्य. Look at म्यinरम्यम्(L4):म्य. Look at गमेन: in भ्युपगमेन: Wait! Why does the letter look like ह? Could it be भ्युपगमेनwhere the typesetter setहinstead of... wait, no, look at the letter: Top: horizontal bar (shirorekha). From shirorekha, a small vertical going down, then curves right, then curves down and left... THAT IS A 'ह'! And it has an 'े' (slanting stroke to the left above shirorekha). So that letter ISहे! Wait, why हे? पाणिनितात्पर्यविषयतामभ्युपगमहेन? Wait, could it be पाणिनितात्पर्यविषयतामभ्युपगम इहेन`? No.
Could it be a printer

child/calf).
In the image: शिशुर्वत्सः! The character is त्सः, not त्लः.
त् + स = त्स. शिशुर्वत्सः ॥

• L14:
  द्वेग्रहणमित्त्वनिवृत्त्यर्थम् ॥ कुभ्रेश्च ॥ बभ्रुर्मुन्वन्तरे विष्णौ बभ्रू नकुलपिङ्गलौ । चादन्य-
  Wait: बभ्रुर्मन्वन्तरे or बभ्रुर्मुन्वन्तरे?
  Look at बभ्रुर्मन्वन्तरे:
  ब, भ्रु, र्म, then न्व (न्+व) or न्त्व? बभ्रुर्मन्वन्तरे!
  Wait, under म is there an u-kar?
  Look at र्म: it's र्म with repha, no u-kar. बभ्रुर्मन्वन्तरे विष्णौ बभ्रू नकुलपिङ्गलौ ।
  Wait, Amara: बभ्रुर्मन्वन्तरे विष्णौ बभ्रुः क्लीबे तु पिङ्गले or बभ्रू नकुलपिङ्गलौ?
  In Medini: बभ्रुर्मन्वन्तरे विष्णौ बभ्रूर्नकुलपिङ्गलौ / बभ्रू नकुलपिङ्गलौ.

' (ya)? No, wait, could it be "कामसम्भ्रमयोः"?
Let's trace:
क (ka) + ा (aa) + म (ma)
Then: look at the top: is there a hook? It looks like:
काम - then a letter: looks like 'स' with anusvara: सं?
Wait, where does 'काम्य' come from? Look at the glyph between 'म' and 'स':
Wait, the word is "कामसम्भ्रमयोः"!
Wait, look at the image:
मिहिरः सूर्यः । मुहिरः
Then:
क - ा - म - सम् - भ्र - म (is there a म?) - योः.
Wait! Let's zoom in on that word:
"मुहिरः"
Next word:
क - ा - म - look at the ligature:
It has an anusvara above?
Wait, it is: "कामसम्भ्रमयोः"!
Wait, why did I think 'काम्य'?
Ah, look at the letter after काम:
It is 'स' with anusvara: 'सं'. But between 'म' and 'सं' there is NO extra letter!
Wait, look:
क ा म स (with circle/dot? No, it has a vertical line?)
Wait, look at: "कामसम्भ्रयोः" or "कामसम्भ्रमयोः"?
Let's count characters:
क (1)
ा (mat

अजिरमङ्गणम् । शशेरुपधाया इत्वम् । शिशिरं स्यादृतोर्भेदे तुषारे शीतलेऽन्यवत् । श्रथ
मोचने उपधाया इत्वं रेफलोपः । प्रत्ययरेफस्य लत्वम् । शिथिलम् । स्थास्फाय्योष्टिल्लोपः ।
स्थिरं निश्चलम् । स्फिरं प्रभूतम् । तिष्ठतेर्बुक् ह्रस्वत्वं च । स्थविरः । खदिरः । बाहुलकात्
शीडो बुक् ह्रस्वत्वं च । शिविरम् ॥ सलिकल्यनिमहिभंडिभाण्डिशण्डिपिण्ड-
तुण्डिकुकिभूभ्य इलच् ॥ सलति गच्छति निम्नमिति सलिलम् । कलिलम् । अनिलः ।
महिला । पृषोदरादित्वान्महेलापि । भड इति सौत्रो धातुः । भडिलौ शूरसेवकौ । भण्डिलो
दूतः कल्याणं च । शण्डिलो मुनिः । पिण्डिलो गणकः । तुण्डिलो मुखरः । कोकिलः ।
भविलो भव्यः । बाहुलकात्कुटिलः ॥ कमेः पश्च ॥ कपिलः ॥ गुपादिभ्यः कित् ॥
गुपिलो राजा । तिजिलो निशाकरः । गुहिलं वनम् ॥ मिथिलादयश्च ॥ मध्यन्तेऽत्र
रिपवो मिथिला नगरी । पथिलः-पथिकः ॥ पतिकठिकुठिगडिगुडिदंडिशिभ्य एरक् ॥
पतेरः पक्षी गन्ता च । कठेरः कृच्छ्रजीवी । कुठेरः पर्णाशः । बाहुलकान्नुम् । गडेरो मेषः ।
गुडेरो गुडकः । दशेरो हिंस्रः ॥ कुम्बेर्नलोपश्च ॥ कुबेरः ॥ शदेस्त च ॥ शतेरः शत्रुः ॥
मूलेरादयः ॥ एरगन्ता निपात्यन्ते ॥ मूलेरो जटा । गुधेरो गोप्ता । गुहेरो लोहघातकः ।
मुहेरो मूर्खः ॥ कबेरोतच् पश्च ॥ कपोतः पक्षी ॥ भातेर्डवतुः ॥ भातीति भवान् ॥
कठिचकिभ्यामोरन् ॥ कठोरः । चकोरः ॥ किशोरादयश्च ॥ किम्पूर्वस्य शृणातेष्टिलोपः
किमोऽन्त्यलोपश्च ॥ किशोरोऽश्वशावः । सहोरः साधुः ॥ कपिगडिगण्डिकटिपटिभ्य
ओलच् ॥ कपीति निर्देशान्नलोपः ॥ कपोलः । गडोलगण्डोलौ गुडकपर्यायौ । कटोलः
कटुः । पटोलः ॥ मीनातेरूरन् ॥ मयूरः ॥ स्यन्देः संप्रसारणं च ॥ सिन्दूरम् ॥
सितनिगमिमसिसच्यविधाञ्क्रूशिभ्यस्तुन् ॥ सिनोतीति सेतुः । तितुत्रेति नेट् । तन्तुः ।
गन्तुः । मस्तु दधिमण्डम् । सच्यत इति सक्तुः । अर्धर्चादिः । 'ज्वरत्वरेत्यूठ् । तत्र क्षितीत्यनु-
वर्तत इति मते तु बाहुलकात् । ओतुर्बिडालः । धातुः । क्रोष्टा ॥ पः किच्च ॥ पिबतीति
पितुर्वह्नौ दिवाकरे ॥ अर्तेश्च तुः ॥ अर्तेस्तुः स्यात्स च कित् ॥ ऋतुः स्त्रीपुष्पकालयोः ॥
कमिमनिजनिगाभायाहिभ्यश्च ॥ एभ्यस्तुः स्यात् ॥ कन्तुः कन्दर्पचित्तयोः । मन्तुरपराधः ।
जन्तुः प्राणी । गातुः पुंस्कोकिले भृङ्गे गन्धर्वे गायनेऽपि च । भातुरादित्यः । यातुरध्वगका-
लयोः । रक्षसि क्लीबे । हेतुः कारणम् ॥ चायः किः ॥ केतुर्ग्रहपताकयोः ॥ आमोतेर्ह्र-
स्वश्च ॥ अस्तुः शरीरम् ॥ वसेस्तुन् ॥ वस्तु ॥ अगारे णिच्च ॥ वेश्मभूर्वास्तुरस्त्रियाम् ॥
कृञः कतुः ॥ क्रतुर्यज्ञः ॥ एधिवह्वोश्च तुः ॥ एधतुः पुरुषः । वहतुरनड्डान् ॥
जीवेरातुः ॥ जीवातुरस्त्रियां भक्ते जीविते जीवनौषधे ॥ आतृकन् वृद्धिश्च ॥
जीवेरित्येव ॥ जैवातृकस्त्विन्दुभिषगायुष्मत्सु कृषीवले ॥ कृषिचमितनिधनिर्सर्जिखर्जिभ्य
ऊः ॥ कर्षूः पुंसि करीषाग्नौ कर्षूर्नद्यां स्त्रियां मता । चमूः । तनूः । धनूः शस्त्रम् । सर्ज
सर्जने । सर्जूर्वणिक् । खर्ज व्यथने । खर्जूः पामा ॥ मृजेर्गुणश्च ॥ मर्जूः शुद्धिकृत् ॥ वहो

लुक् च" -> "ताडेर्णिंलुक् च" (there is an anusvara on णि).
"ताडयतीति तडित् ॥ शमेष्ठः ॥ बाहुलकादित्संज्ञा एयादेश इद्"
Wait, is it "शमेष्ठः" or "शमेष्ठन्"?
In line 18: "शमेष्ठः ॥"

Line 19:
"च न ॥ शण्ठः स्यात्पुंसि गोपत्तौ । शण्ठः क्लीवः ॥ कमेरण्ठः ॥ कमठः । कमठः कच्छपे"
Wait, "गोपत्तौ" or "गोपतौ"?
It has double त: "गोपत्तौ" (or "गोपतौ")?
Wait, Amara: "शण्ठो गोपतौ" or "गोपत्तौ"? It looks like "गोपत्तौ".
Then: "कमेरण्ठः ॥ कमठः । कमठः कच्छपे"
Wait, why "कमेरण्ठः" -> "कमठः"?
Wait, sutra in line 18 is "शमेष्ठः", then line 19 "कमेरण्ठः" or "कमेरठः"?
Look at line 19:
"क मे र ठः ॥ कमठः ।"
Wait, is there an ण? No!
"कमेरण्ठः" or "कमेर

. Why would there be a य?
Wait, is युष् or युष् य?
Wait, what if the root is युष् and यस्?
No, the explanation says: युष् सौत्रो धातुः । युष्मद् । अस्मद् । त्वम् । अहम् ॥
Roots are युष् and अस्!
Wait, why does it look like that?
Wait, look at यु then ष्... wait, could it be युष्मदसिभ्यां?
Wait! Look between यु and सि:
Is it ONE compound character or TWO?
Wait! यु [space?] NO, यु then ष् with म?
Wait, in Devanagari, ष्म is written as ष् + म.
Look at ग्रीष्मः in line 32:
ग् री ष्म ः!
LOOK AT ग्रीष्मः in line 32!
How is ष्म written in ग्रीष्मः?
It is ष् with म inside/below!
Now look at line 17:
Does it look like ष्म?
NO! It does NOT look like ष्म!
Wait, look at भिष्मः / भीष्मः in line 31:
भी

च ॥ पृथिवी । पवन्नित्येके । पृथवी पृथिवी पृथ्वी इति शब्दार्णवः ॥ अश्रुप्रुषिलटिक-
निकटिविशिभ्यः कन् ॥ अश्वः । प्रुष स्नेहादौ । प्रुष्वः स्याद्धेतुसूर्ययोः । प्रुष्वो
जलकणिका । लट्वा पक्षिभेदः फलं च । कण्वं पापम् । बाहुलकादित्वे क्विब्वमपि । खट्वा ।
विश्वम् ॥ इण्शीभ्यां वन् ॥ एवो गन्ता । ये व एवा मरुतः । अन्तत्त्वे निपातोऽयम् ।
शेवं मित्राय वरुणाय ॥ सर्वनिघृष्वरिष्वलष्वशिवपद्महेष्व्वा अतन्त्रे ॥ अक-
र्त्तर्यर्थे निपात्यन्ते ॥ सृतमनेन विश्वमिति सर्वम् । निपूर्वाद्विषेर्गुणाभावोऽपि । निघृष्यतेऽनेन
निघृष्वः खुरः । रिष्वो हिंस्रः । लष्वो नर्तकः । लिष्व इत्यन्ये । तत्रोपधाया इत्वमपि । शेते-
ऽस्मिन् सर्वमिति शिवः शम्भुः । शीङो ह्रस्वत्वम् । पद्वो रथो भूलोकश्च । प्रह्वयते इति
प्रह्वः । ह्वञ आकारवकारलोपः । जहातेरालोपो वा । ईष्वेर्वन् । ईष्व आचार्यः । इष्व इत्यन्ये ।
अतन्त्रे किम् ? सर्ता । सारकः । बाहुलकाद् हसतेः ह्रस्वः ॥ शेवयद्वजिह्वाग्रीवाप्वा-
मीवाः ॥ शेवं इत्यन्तोदात्तार्थम् । यान्त्यनेन यह्वः ॥ ह्रस्वो हुगागमश्च । लिहन्त्यनया
जिह्वा । लकारस्य जः गुणाभावश्च । गिरन्त्यनया ग्रीवा । ईडागमश्च । आप्नोतीत्याप्वा वायुः ।
मीवा उदरकृमिः । वायुरित्यन्ये ॥ कृगृशृदृभ्यो वः ॥ कर्वः काम आखुश्च । गर्वः । शर्वः ।
दर्वा राक्षसः ॥ कनिन् युवृषितक्षिराजधन्वद्युप्रतिदिवः ॥ यौतीति युवा । वृषा
इन्द्रः । तक्षा । राजा । धन्वा मरुः । धन्व शरासनम् । द्युवा सूर्यः । प्रतिदीव्यन्त्यस्मिन्
प्रतिदिवा दिवसः ॥ सप्त्यष्टभ्यां तुट् च ॥ सप्त । अष्ट ॥ नञि जहातेः ॥ अहः ॥
श्वन्नुक्षन्पूषन्प्लीहन्क्लेदन्स्नेहन्मूर्धन्मज्जन्नर्यमन्विश्वप्सन्परिजन्मातरिश्वन्मघवन्निति ॥
एते त्रयोदश कनिन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते ॥ श्वयतीति श्वा । उक्षा । पूषा । प्लिह
गतौ । इकारस्य दीर्घत्वम् । प्लीहते इति प्लीहा कुक्षिव्याधिः ॥ क्लिदू आर्दीभावे । क्लिद्यति
क्लेदा चन्द्रः । स्निह्यतेर्गुणः-स्निह्यतीति स्नेहा सुहृच्चन्द्रश्च । मुह्यन्त्यस्मिन्नाहते मूर्धा मुहे-
रुपधाया दीर्घो धोऽन्तादेशो रमागमश्च । मज्यत्यस्थिषु मज्जा अस्थिसारः । अर्यपूर्वो
माङ्-अर्यमा । विश्वं प्साति विश्वप्सा अग्निः । परिजायते परिज्मा चन्द्रोऽभ्रिश्च, जनेरुप-
धालोपो मश्चान्तादेशः । मातरि अन्तरिक्षे श्वयतीति मातरिश्वा धातोरीकारलोपः । मह
पूजायाम्-हस्य घो बुगागमश्च मघवा इन्द्रः ॥
॥ इत्युणादिषु प्रथमः पादः ॥
अथोणादिषु द्वितीयः पादः ।
कृह्व्यामेणुः ॥ करेणुः । हरेणुर्गन्धद्रव्यम् ॥ हनिकुषिनीरविकारिभ्यः क्वथन् ॥
हथो विषण्णः । कुष्ठः । नीथो नेता । रथः । काष्ठम् ॥ अवे भृञः ॥ अवभृथः ॥
उषिकुषिगातिर्भ्यस्थन् ॥ ओष्ठः । कोष्ठम् । गाथा । अर्थः । बाहुलकात् शोथः ॥ सर्ते-
१ "इण्शीभ्याम्" इत्येव सिद्धे "शेव" इति व्यर्थमत आह-अन्तोदात्तेति ॥ इति प्रथमपादः ॥

The uploaded image appears to be completely blank (white) and contains no readable text or content to transcribe. Please upload a clear image of the page you would like transcribed.

" or "नंशुकः"?
Wait, look at the line 9: "पाकुक्रः" - wait, look at the letter between 'पा' and 'कः':
Wait, is it "पाकुकः" or "पाकुक्रः"?
Wait, "पचेः कः" means पच् gets क (पच् -> पाक्? or पच् -> क? if पच् becomes क, then क + उक = कुक?).
Wait! If पच् gets क-आदेश, then क + उक = कुक? No, पच् has 'प', so if च् gets क, then पक् + उक = पकुक?
Wait, if it's "पाकुक्रः" or "पाकुकः"?
Wait, why would it be "पाकुक्रः"? No, look at the letter:
It's प, then ा (पा), then क with ु (कु), then कः (कः)!
Wait, between कु and कः, is there anything?
Wait, look at line 9:
"पा कु कः" -> wait, is it "पाकुकः"?
Wait, look at the letter: it has a loop at the bottom left: wait, it looks like:
"पाकुक्रः"? No, look at line 10: "भीरुकः", line 11: "रमको", line 12: "धमकः", line 13: "वधकः", "कुहकः

An exact line-by-line transcription of the text into pure Devanagari Markdown:

णिँत् ॥ सार्थः समूहः ॥ जॄवृञ्भ्यामूथन् ॥ जरूथं मांसम् । वरूथॊ रथगुप्तौ ना ॥
पातॄतुदिवाचिरिचिसिचिभ्यस्थक् ॥ पीथो रविनृतं पीथम् । तीर्थं शास्त्राध्वरक्षेत्रोपा-
योपाध्यायमन्त्रिषु । अवतारर्षिजुष्टाम्भःस्त्रीरजःसु च विश्रुतमिति विश्वः । तुत्थोऽग्निः ।
उक्थं सामभेदः । रिक्थम् । बाहुलकादृचेरपि-रिक्थमुक्थं धनं वसु । सिक्तम् ॥ अ॒र्ते-
र्नि॑रि ॥ निर्ऋथं साम ॥ निशीथगोपीथावगथाः ॥ निशीथोऽर्धरात्रः रात्रिमात्रं च ।
गोपीथं तीर्थम् । अवगथः प्रातःस्नातः ॥ गश्छोदि ॥ उद्गीथः साम्नो भागविशेषः ॥ समीणः ॥
समिथो वह्निः संग्रामश्च ॥ तिथपृष्ठगूथयूथप्रोथाः ॥ तिजेर्लोपः । तिथोडनलः कामश्च ।
पृष्ठम् । गूथं विष्ठा । यूथं समूहः । प्रोथमस्त्री तुरङ्गास्ये प्रोथः प्रस्थित उच्यते ॥
स्फायितञ्चिवञ्चिशकिक्षिपिक्षुदिसृपितृपिदृपिवन्द्युन्दिभ्वितिवृत्र्यजिनीपदिमदिसुदिखि-
दिच्छिदिभिदिमन्दिचन्दिदहिदसिदम्भिवसिवाशिशीङ्ग्रसिसिधिशुभिभ्यो रक्॥ द्वात्रिं-
शद्भ्यो रक् स्यात् ॥ वलि यलोपः । स्फारम् । न्यङ्कादित्वात्कुत्वम् । तक्रम् ।
वक्रम् । शक्रः । क्षिप्रम् । क्षुद्रः । सृप्रश्चन्द्रः । तृप्रः पुरोडाशः । दृप्रो बल-
वान् । वन्द्रः पूजकः । उन्दी-उन्द्रो जलचरः । श्वित्रं कुष्ठम् । वृत्रो रिपौ घनौ ध्वान्ते
शैले चक्रे च दानवे । अजेर्वी-वीरः । नीरम् । पद्रो ग्रामः । मद्रो हर्षः देशभे-
दश्च । सुद्रा प्रत्ययकारिणी । खिद्रो रोगी दरिद्रश्च । छिद्रम् । भिद्रं वज्रम् । मन्द्रः ।
चन्द्रः । पचाद्यचि चन्दोऽपि । हिमांशुश्चन्द्रमाश्चन्द्रः । शशी चन्दो हिमद्युतिः । दहो-
ऽग्निः । दस्रः स्वर्वैद्यः । दस्रः समुद्रः स्वल्पं च । वसेः संप्रसारणे ॥ न रपरसृपिसृजिस्पृ-
शिसपृहिंसवनादीनाम् । ८।३।११० ॥ रेफपरस्य सकारस्य सृप्यादीनां सवनादीनां च
मूर्धन्यो न स्यात् ॥ पूर्वपदादिति प्राप्तः प्रतिषिध्यत इति वृत्तिभूयोऽभिप्राया । तेन शासिव-
सीति प्राप्तमपि न । उस्रो रश्मिः । उस्रा गौः । वाश्रो दिवसः । वाश्रं मन्दिरम् । शीरो-
जगरः । ह्रस्रो मूर्खः । सिध्रः साधुः । शुभ्रम् ॥ मुसेरक् बाहुलकात् । मुस्रमश्रु ॥ चकि-
रम्योरुच्चोपधायाः ॥ चुक्रमम्लद्रव्यम् । रुम्रोऽरुणः ॥ वौ कसेः ॥ विकुस्रश्चन्द्रः ॥
अमितम्योर्दीर्घश्च ॥ आम्रम् । ताम्रम् ॥ निन्देर्नलोपश्च ॥ निद्रा ॥ अर्देर्दी-
र्घश्च ॥ आर्द्रम् ॥ शुचेर्ह्रस्वश्च ॥ शुम्रः ॥ दुरीणो लोपश्च दुःखेनेयते प्राप्यते इति
दूरम् ॥ कृतेश्छः क्रू च ॥ कृच्छ्रम् । क्रूरः ॥ रोदेर्णिद्वुकू च ॥ रोदयतीति रुद्रः ॥
बहुलमन्यत्रापि संज्ञाछन्दसोः ॥ णिल्लुगित्थेव । वान्ति पर्णशुषो वातास्ततः पर्ण-
मुचोऽपरे । ततः पर्णरुहो वान्ति ततो देवः प्रवर्षति ॥ जोरी च ॥ जीरोऽणुः । ज्यश्रे-
त्येके ॥ सुसूधागृधिभ्यः क्रन् ॥ सुरः । सूरः । धीरः । गृध्रः ॥ शुसिचिमीनां
दीर्घश्च ॥ शुः सौत्रः । शूरः । सीरम् । चीरम् । मीरः समुद्रः ॥ वाचिन्धेः ॥ वीध्रं विम-
लम् ॥ वृधिवपिभ्यां रन् ॥ वर्ध्रं चर्म । वप्रः प्राकारः ॥ ऋजेन्द्राग्रवज्रविप्रकुब्रुख्रुब्र-
१ कृतेश्छ इति । ऊकारादेशेनैव सिद्धे क्रू आदेशविधानं प्रक्रियालाघवार्थम् ॥ इति द्वितीयपादः ॥

्)
4. वज्रो (from वज्)
5. विप्रः (from डुवप्)
Wait! Where are these words in the sūtra?
Wait! Look at the sūtra in L1:
Wait, why does L1 say:
"....खुरभद्रोग्रभेरभेलशुक्रशुक्लगौरवेरमालाः ॥ रन्नन्ता ऊनविंशतिः ॥"
Wait, where are ऋज्र, इन्द्र, अग्र, वज्र, विप्र, कुत्र, चुत्र in the sutra??
THEY ARE IN THE SŪTRA!
Wait, is L1 the continuation of a sūtra from the previous page (458)?
AHA!
Look at L1:
The text at the top of L1 is:
"...रखुरभद्रोग्रभेरभेलशुक्रशुक्लगौरवेरमालाः ॥ रन्नन्ता ऊनविंशतिः ॥ निपातना-"
Wait! Let's read the first few characters of L1 very carefully!
The characters are:
Look at the text:
"[...]रखुरभद्रोग्रभेरभेलशुक्रशुक्लगौरवेरमालाः"
Wait, how many words are there?
"ऊनविंशतिः" means 19 words!
Let's count:

1. ऋज्र
2. इन्द्र
3. अग्र
4. वज्र
5. विप्र
6. कु

' = 'द्बृ' or 'बृहन्'?
Ah: पृषत् + बृहत् + महत् + जगत् = पृषद्वृहन्महज्जगत् or पृषद्बृहन्महज्जगत्!
In the print: 'पृ' 'ष' 'द्' followed by 'बृ' or 'बृ' joined with 'द्':
It is 'द्बृ' (द with ब below it and ृ)!
Wait, look: 'पृषद्बृहन्महज्जगच्छतृवच्च'!
Yes, पृषत् + बृहत् -> पृषद्बृहत्!

Line 18:
पृषन्ति । बृहत् । महान् । गमेर्जगादेशः । जगत् ॥ संश्रुत्तृपद्नेहत् ॥ एते निपात्यन्ते ॥
Wait, look at "संश्रुत्तृपद्नेहत्":
Is it "संश्रुत्तृपद्नेहत्" or "संश्वत्तृपद्नेहत्" or "संश्चत्तृपद्नेहत्"?
Wait, look at line 19: "संचिनोतेः सुट् इकारलोपः । संश्रुत् कुहकः ।"
Ah, संचिनोतेः -> सं + चि + सुट् + अति = सं + स् + च् + अति -> संश्चत्?
WAIT!
Look at line 19:
"संचिनोतेः

(ध्मा)
5. म् (अम्)
6. श् (अश् -> श्या?)
7. अव् (-> वृ?)
8. तृ
In the sutra: ...ध्माम्यश्यावृतृभ्योऽनिः!
Look at the text:
Line 7 ends with: ...ध्- or ...थ-? It looks like थ- or ध्- (let's check धृ then थ- or ध्-). But look at ध्: ध without top line. Here it has a loop: could be थ- or ध्-.
And line 8 begins with:
म्यश्यावृतृभ्योऽनिः ॥
Wait, let's look at the letters in line 8:
First is म्य.
Second is श्या (it is श्या, not म्यङ्या!).
Wait, let's look at line 8:
म्य then श्या then वृ then तृ then भ्यो then ऽनिः then ॥ !
Wait, is there any ङ?
No! It's म्य then श्या then वृ then तृ!
Let me look closely:
म्य (letter 1)
श्या (letter 2: loop with tail, connected to `

वन्धेर्ब्रधिवुधौ च ॥ ब्रध्नः । बुध्नः ॥"
Line 5: "धापृवस्यज्यतिभ्यो नः ॥"
Line 6: "लक्षेरट् च ॥" (Line 7)
Line 9: "वनेरिरुवधायाः ॥" (वनेरिल्लोप उपधायाः / वनेरिरुपधायाः)
Line 9: "सिवेट्टेर्यू च ॥"
Line 10: "कृवृजॄसिद्रुपदद्विस्वपिभ्यो नित् ॥" (Line 10-11)
Line 12: "घेट इच्च ॥"
Line 13: "तृषिशुषिरसिभ्यः कित् ॥"
Line 14: "सुञो दीर्घश्च ॥"
Line 14: "रमेस्त च ॥"
Line 14-15: "रास्त्रासास्त्रास्थूणावीणाः ॥"
Line 16: "गादाभ्यामिष्णुच् ॥"
Line 16-17: "कृत्यशूभ्यां क्स्नः ॥"
Line 17: "तिजेर्दीर्घश्च ॥"
Line 17: "श्लिषेरक्षोपधायाः ॥"
Line 18: "यजिमनिगुन्धिदसिजनिभ्यो युच् ॥

स्तनिहृषिपुषिगदिमदिभ्यो णेरित्नुच् ॥ अयामन्तेति णेरयादेशः । स्तनयित्नुः ।
हर्षयित्नुः । पोषयित्नुः । गदयित्नुर्वावदूकः । मदयित्नुर्मदिरा ॥ कृहनिभ्यां क्त्नुः ॥ कृत्नुः
शिल्पी । हत्नुर्व्याधिः शस्त्रं च ॥ गमेः सम्बञ्च ॥ जिगन्त्वः ॥ दाभाभ्यां नुः ॥ दानु-
र्दाता । भानुः ॥ वचेर्गश्च ॥ वग्नुः ॥ धेट इच्च ॥ धयति सुतानिति धेनुः ॥ सुवः
कित् ॥ सूनुः पुत्रेऽनुजे रवौ ॥ जहातर्डेन्तलोपश्च ॥ जहुः ॥ स्थाणुः ॥ स्थाणुः
कीले स्थिरे हरे ॥ अजिवृरीभ्यो निच्च ॥ अजेर्वी । वेणुः । वर्णुर्नददेशभेदयोः । रेणु-
र्द्वयोः स्त्रियां धूलिः ॥ विषेः किच्च ॥ विष्णुः ॥ कृदाधाराचिकलिभ्यः कः ॥
बाहुलकान् कस्येत्सञ्ज्ञा । कर्को धवलघोटकः । दाको दाता । धाकोऽनड्वानाधारश्च । राका
पौर्णमासी । अर्कः । कल्कः पापाशये पापे दम्भे विट्किट्टयोरपि ॥ सृवृभूशुषिमु-
षिभ्यः कक् ॥ सृक उत्पलवातयोः । वृकः श्वापदकाकयोः । भूकं छिद्रम् । शुष्कः ।
मुष्कोऽण्डम् ॥ शुकवल्कोल्काः ॥ शुमेरन्त्यलोपः । शुकः । वल्कं वल्कलमस्त्रियाम् ॥
उष दाहे । पस्य लः । उल्का ॥ इण्भीकापाशल्यतिमर्चिभ्यः कन् ॥ एके मुख्या-
न्येकेवलाः । भेको मण्डूकमेषयोरिति विश्वमेदिन्यौ । काकः । पाकः शिशुः । शल्कं शकलम् ।
अत्कः पथिकः शरीरावयवश्च । मर्कः शरीरवायुः ॥ नौ हः ॥ जहातेः कन् स्यान्नौ ॥ निहाका
गोधिका ॥ नौ सदेर्डिच्च ॥ निष्कोऽस्त्री हेम्नि तत्पले ॥ स्यमेरीट् च ॥ स्यमीको
वल्मीकः वृक्षभेदश्च । इट् ह्रस्व इति केचित् । स्यमिकः ॥ अजियुधुनीभ्यो दीर्घश्च ॥
वीकः स्याद्वातपक्षिणोः । यूका । धूको वायुः । नीको वृक्षविशेषः ॥ हियो रश्च लो वा ॥
ह्रीका ह्लीका त्रपा मता ॥ शकेरुन्नोन्तोन्युनयः ॥ उन उन्त उन्ति उनि एते चत्वारः
स्युः ॥ शकुनः । शकुन्तः । शकुन्तिः । शकुनिः ॥ भुवो झिच् ॥ भवन्तिर्वर्तमान-
कालः । बाहुलकादवेश्च । अवन्तिः । वदेर्वदन्तिः । किंवदन्ती जनश्रुतिः ॥ कन्युच्
क्षिपेश्च ॥ चाद्भुवः । क्षिपण्युर्वसन्त इत्युज्ज्वलदत्तः । भुवन्युः स्वामिसूर्ययोः ॥ अनुङ्-
नदेश्च ॥ चात्क्षिपेः । नदनुर्मेघः । क्षिपणुर्वातः ॥ कृवृदारिभ्य उनन् ॥ करुणो वृक्ष-
भेदः स्यात्करुणा च कृपा मता । वरुणः । दारुणम् ॥ त्रो रश्च लो वा ॥ तरुणस्तलुनो
युवा ॥ क्षुधिपिशिमिथिभ्यः कित् ॥ क्षुधुनो म्लेच्छजातिः । पिशुनः । मिथुनम् ॥
फलेर्गुक् च ॥ फल्गुनः पार्थः । प्रज्ञाद्यण् । फाल्गुनः ॥ अशेलशश्च ॥ लशुनम् ॥
अर्जेर्णिलुक् च ॥ अर्जुनः ॥ तृणाख्यायां चित् ॥ चित्त्वादन्तोदात्तः । अर्जुनं
तृणम् ॥ अतेश्च ॥ अरुणः ॥ अजियमिशीङ्भ्यश्च ॥ वयुनं देवमन्दिरम् । यमुना ।
शयुनोऽजगरः ॥ वृतृवदिहनिकमिकषिभ्यः सः ॥ वर्षम् । तर्षः प्लवसमुद्रयोः ।
वत्सः । वत्सम् वक्षः । हंसः । कंसोऽस्त्री पानभाजनम् । कक्षं नक्षत्रम् ॥ प्लुषेरखोप-
१ दाकेत्यादौ “केऽण” इति ह्रस्वो न “न कपि” इति साहचर्येण तद्धितस्यैव कस्य तत्र ग्रहणात् ॥
इति तृतीयपादः ॥

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में सटीक लिप्यन्तरण है:

( ४६४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
धायाः ॥ वृक्षः ॥ मनेर्दीर्घश्च ॥ मांसम् । अशेर्देवने ॥ अक्षः ॥ स्नुव्रश्चिकृत्य-
षिभ्यः कित् ॥ स्नुषा । वृक्षः । ऋक्षमृदकम् । ऋक्षं नक्षत्रम् । ऋषेर्जातौ ॥ ऋक्षोऽद्रि-
भेदे भल्लूके इति च ॥ उन्दिगुथिकुषिभ्यश्च ॥ उत्सः प्रस्स्रवणम् । गुत्सः स्तबकः ।
कुक्षौ जठरम् ॥ गृधिपप्योर्डैको च ॥ गृत्सः कामदेवः । पक्षः ॥ अशेः सरः ॥
अक्षरम् ॥ वसेश्च ॥ वत्सरः ॥ संपूर्वाच्चित् ॥ संवत्सरः ॥ कृधूमदिभ्यः कित् ॥ बाहु-
लकान्न षत्वम् । क्रुसरः स्यात्तिलौदनन् । धूसरः । मत्सरः । मत्सरा मक्षिका ज्ञेया भम्वराली च
सा मता ॥ पते रश्च लः ॥ पत्सलः पन्थाः ॥ तन्तृषिभ्यां क्सरन् ॥ त्सरः सूत्र-
वेष्टने । ऋक्षर ऋत्विक् ॥ पीयुकणिभ्यां कालन् ह्रस्वः सम्प्रसारणं च ॥ पीयुः
सौत्रः । पियालो वृक्षभेदः ॥ कुणालो देशभेदः ॥ कटिकुषिभ्यां काकुः ॥ कटाकुः
पक्षी । कुषाकुरग्निः सूर्य्यश्च ॥ सर्तेर्दुक् च ॥ सृदाकुर्वातसरितोः ॥ वृतेर्वृद्धिश्च ॥
वार्त्ताकुः । बाहुलकादुकारस्य अत्वम् । वार्त्ताकम् ॥ प्रदेर्निंत्संप्रसारणम्लोपश्च ॥
पृदाकुर्वृश्चिके व्याघ्रे चित्रके च सरीसृपे ॥ सृयुवचिभ्योऽन्युजागूजक्नुचः ॥ अ-
न्युच् आगूच् अक्नुच् एते क्रमात्स्युः ॥ सरण्युर्मेववातयोः । यवागूः । वचक्नुर्विप्रवाग्मिनोः ॥
आनकः शीङ्भियः ॥ शयानकोऽजगरः । भयानकः ॥ आणको लृधूपिशिधा-
ञ्भ्यः ॥ लवाणकं दात्रम् । यवाणको वातः । शिङ्घाणकः श्लेष्मा । पृषोदरादित्वात्पक्षे
कलोपः । शिङ्घाणं नासिकामले । धाणको दीनारभागः ॥ उल्मुकदर्विहोमिनः ॥ उप
दाहे । पस्य लः मुकप्रत्ययश्च ॥ उल्मुकं ज्वलदङ्गारम् । दृणातेर्विः । दुर्विः । जुहोतेर्मिनिः ।
होमी ॥ हियः कुक् रश्च लो वा ॥ ह्रीकुः । ह्रीकुलँज्जावान् ॥ हसिमृगृण्वार्त्तमिद-
मिलूपूधूर्विभ्यस्तन् ॥ दशभ्यस्तन् स्यात् ॥ तितुत्रेति नेट् । हस्तः । मर्तः । गर्तः । एतः
कर्बुरः । वूर्तः । अन्तः । दन्तः । लोतः स्यादश्रुचिह्नयोः । पोतो बालवहित्रयोः । धूर्तः ।
बाहुलकात्तुसेर्दीर्घश्च । तूसंतं पापं धूलिजंटा च ॥ नञ्याप इट् च ॥ नापितः ॥ तनिमृद्भ्यां
कित्च ॥ ततम् । मृतम् ॥ अक्षिवृसिभ्यः क्तः ॥ अक्तम् । वृतम् । सितन् ॥ दूत-
निभ्यां दीर्घश्च ॥ दूतः । तातः ॥ जेर्मूद् चोदात्तः ॥ जीमूतः ॥ लोष्टपलितौ ॥
लुनातेः क्तः तस्य सुट् धातोगुणः । लोष्टम् । पलितम् ॥ हृश्याभ्यामितन् ॥ हरित-
श्येतौ वर्णभेदौ ॥ रुहे रश्च लो वा ॥ रोहितो मृगमत्स्ययोः । लोहितं रक्तम् ॥ पिशेः
किच्च ॥ पिशितं मांसम् ॥ श्रुदक्षिस्पृहिगृहिभ्य आय्यः ॥ श्रवाय्यो यज्ञपशुः ।
दक्षाय्यो गरुडो गृध्रश्च । स्पृहयाय्यः । गृहयाय्यो गृहस्वामी ॥ दिधिषाय्यः ॥ दधाते-
द्वित्वमित्त्वं षुक् च ॥ मित्र इव यो दिधिषाय्योऽभूत् ॥ वृञ एण्यः ॥ वरेण्यः ॥ स्तुवः
क्सेय्यश्छन्दसि ॥ स्तुषेय्यं पुरुवर्चसम् ॥ राजेरन्यः ॥ राजन्यो वह्निः ॥ शूर-
म्योश्च ॥ शरण्यम् । रमण्यम् ॥ अतेर्निच्च ॥ अरण्यम् ॥ पर्जन्यः ॥ पृषु सेचने । षस्य
जः । पर्जन्यः शक्रमैघयोः ॥ वदेरन्यः ॥ वदान्यस्त्यागिवाग्मिनोः ॥ अमिनाक्षिय-

:
Is it "वश्वथो" or "वञ्चथो"?
In old Devanagari, 'ञ्च' has a vertical stroke and loop, while 'श्व' has the round head.
Here, look at "वाश्वि" in L8: it is 'श्वि'!
Wait, look at L10: "वश्वथो धूर्तः" - it has 'श्व'!
Wait, let's re-examine L8:
"शीङ्शापिरुगमिवाश्विजीविप्राणिभ्योऽथः ॥"
Wait, is it "शापि" or "शपि"?
In L8, look at "शा" - yes, there is an aa-matra: "शापि" (or is it 'शपि'? No, 'शापि' or 'शपि', wait, 'शपथः' is from शप्. But could it be शापि? No, look at: "श" has no aa-matra? Wait, compare "श" in "शीङ्" and "शा": "शीङ्" has 'श', then next is 'शा' - wait, is that an aa-matra or just 'श'? It looks like 'शा' or 'श').
Wait, look at the next word: "सप्तम्योऽथः स्यात् ॥"
Count:

1. शीङ् -> शयथोऽजगरः
2. शप् -> शपथः
3. रु -> रवथः कोकिलः
4. गम्