वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

? No.
Wait, look at "यानि" in line 12: 'या' has a loop.
Here the letter is: 'शा' or 'भा'?
Wait, look at footnote 5: "५ स्थानिवत्त्वादिति ।"
Notice footnote 5 quotes the text: "स्थानिवत्त्वादिति"!
It does NOT quote "शावल्लोपस्य"!
Wait, what word comes before स्थानिवत्त्वात् in line 13?
Wait, look at line 13:
"बेभिद् । बेभिदी ।" - then what?
Wait! In neuter dual of बेभिद्:
बेभिद्, बेभिदी, बेभिन्दि!
Wait, in dual: "बेभिदी ।"?
Wait, why does it say:
"... बेभिदी । [ ] स्थानिवत्त्वाद्धलन्तत्वान्न नुम् ।"
Wait, look at the word:
It has: [?] [?] [?] [?]
Wait, is it "णौ लुप्तस्य"? No.
Could it be "अल्लोपस्य"?
Wait, let's read the characters:
Letter 1: 'अ'?
Compare with 'अ' in line 11 "अन्त्यात्पूर्वो", line 12 "अन्वादेशे", line 13 "अजन्तलक्षणस्तु":
Look at 'अ' in line 13: "अजन्तलक्षणस्तु"

॥ वा नपुंसकस्य । ७।१।७९ ॥ अभ्यस्ता-
Wait, "ददती": "ददत् । ददती ॥".

Line 18:
त्परो यः शता तदन्तस्य क्लीबस्य नुम् वा स्यात्सर्वनामस्थाने परे ॥ ददन्ति । ददति ॥ तुदत् ॥
Wait, "शता तदन्तस्य" or "शतुस्तदन्तस्य"?
Look at line 18:
"त्परो यः शता तदन्तस्य" -> wait, does it say 'शता' or 'शतुः'?
Look at the letters:
'श' followed by 'तु' with visarga? No, 'श' then 'तु' then 'स्त'?
Look at line 19: "शतुरवयवस्तदन्तस्याङ्गस्य"
Look at line 18: "यः शता तदन्तस्य" - wait, 'श' then 'तु' with visarga?
Look closely at line 18:
'श' then 'ता'? No, it has a loop at the bottom like 'तु', and above? No, it looks like 'शता' or 'शतुः'!
Wait, look at the vertical stroke: it's 'श' then 'ता' with a t-bar? No, 'शतुः'?
Wait, look at 'तुदत्': 'तु' has a loop below. In line 18, after '

( ७२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
पयसी । पयांसि । पयसा । पयोभ्यामित्यादि ॥ सुपुम् । सुपुंसी । सुपुमांसि ॥ अदः । विभक्तिका-
र्यम् । उत्वमत्वे । अमू । अमूनि । शेषं पुंवत् ।
इति हलन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् ।
अथाव्ययप्रकरणम् ।
स्वरादिनिपातमव्ययम् ॥ १ । १ । ३७ ॥ स्वरादयो निपाताश्चाव्ययसंज्ञाः स्युः ॥ स्वर्,
अन्तर्, प्रातर्, पुनर्, सनुतर्, उच्चैस्, नीचैस्, शनैस्, ऋधक्, ऋते, युगपत्, आरात्,
पृथक्, ह्यस्, श्वस्, दिवा, रात्रौ, सायम्, चिरम्, मनाक्, ईषत्, जोषम्, तूष्णीम्, बहिस्,
अवस्, समया, निकषा, स्वयम्, वृथा, नक्तम्, नञ्, हेतौ, इद्धा, अद्धा, सामि, “वत्” (ब्राह्म-
णवत्, क्षत्रियवत्, ) सना, सनत्, सनात्, उपधा, तिरस्, अन्तरा, अन्तरेण, ज्योक्, कम्,
शम्, सहसा, विना, नाना, स्वस्ति, स्वधा, अलम्, वषट्, श्रौषट्, वौषट्, अन्यत्, ( अस्ति )
उपांशु, क्षमा, विहायसा, दोषा, मृषा, मिथ्या, मुधा, पुरा, मिथो, मिथस्, प्रायस्, मुहुस्,
प्रवाहिकम्, प्रवाहिका, आर्यहलम्, अभीक्ष्णम्, साकम्, सार्धम्, नमस्, हिरुक्, धिक्, अम्,
आम्, प्रताम्, प्रशाम्, प्रतान्, मों, माङ् । आकृतिगणोऽयम् ॥ च, वा, ह, अह, एव,
एवम्, नूनम्, शश्वत्, युगपत्, भूयस्, कूपत्, सूपत्, कुवित्, नेत्, चेत्, चण्, कच्चित्, किं-
चित्, यत्र, नह, हन्त, माकिः, माकीम्, नकिः, आकिम्, माङ्, नञ्, यावत्, तावत्, त्वै,
द्वै, न्वै, रै, श्रौषट्, वौषट्, स्वाहा, स्वधा, तुम्, तथाहि, खलु, किल, अथो, अथ, सुष्ठु, स्म,
आदह । “उपसर्गविभक्तिस्वरप्रतिरूपकाश्च ।” ’ ‘ ( अवँदत्तम् । अहंयुः, अस्तिक्षीरा । अ,
आ, इ, ई, उ, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ, ’ पशु, शुकम्, यथाकथा

letters: व ् य क ् त ी then क with ा? No, look closely: व्यक्तीकरिष्यते?
Wait: व्यक्ती then क then ारिष्यत?
Let's zoom in on line 33:
व्यक्ती + क + ा? There is a danda? No, it's व्यक्तीकरिष्यत or व्यक्तीकारिष्यत?
Wait, between क and र there is a danda: व्यक्तीकारिष्यत! But wait, is it व्यक्तीकरिष्यते? The last letter is त or ते?
It has an e-matra: व्यक्तीकरिष्यते!
Wait, look at इति भावः: before इति is व्यक्तीकरिष्यते.
Let's look at the letter before इति:
त with an e-matra on top? No, wait, look at line 33:
व्यक्तीकारेष्यत? No, wait: क has an ा? Look at line 32: प्रत्याह-अजाद्युक्तिरिति ॥ अनुपदमेव
Line 33: व्यक्तीकरिष्यत इति भावः or व्यक्तीकारिष्यत इति भावः?

ति का र्थःBeforeवार्तिकार्थः, the word ends in: ति? Yes, इति! Before इति: There is त्ये? प्ये? ष्ये? Wait, look at L21: जातिश्चेद्व्यावृत्या? There is a ।(danda) after it! Wait, is there a danda? Yes,।after that word in L21! And in L22:वार्तिकार्थः ॥Wait, let's look at the letters in L21 again:जातिश्चेद्व्रान्त्या? Wait, could it be: जातिश्चेद्वान्ता? No, look at L21: ३ शूद्रशब्दष्टापं लभते जातिश्चेद्व्यावृत्या ।Wait, is itव्यावृत्या? Let's trace: द्(halanta d) +वा? Or व्या? It has no यloop. It'sद्वा? Or द्भा? Wait, could it be: जातिश्चेद्+दान्त्या? Wait, what if it's जातिश्चेदान्त्या? Wait, is there a word अन्त्या`? Yes, अन्त्या = an

स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । ( ७५ )
कृतसमासान्तस्तदन्तात्प्रातिपदिकात् ङीब्वेवा स्यात् ॥ द्विपदी । द्विपात् ॥ टाबुचि ।४।१।९॥
ऋचि वाच्यायां पादन्ताट्टाप् स्यात् ॥ द्विपदा ऋक् । एकपदा ॥ न षट्स्वस्रादिभ्यः ॥ पञ्च ।
चतस्रः ॥ पञ्चेत्यत्र नलोपे कृतेऽपि ष्णान्ता षडिति षट्संज्ञां प्रति नलोपः सुप्स्वरेति नलोप-
स्यासिद्धत्वान्न षट्स्वस्रादिभ्य इति न टाप् ॥ मनः ।४।१।११ ॥ मन्नन्तान्न ङीप् ॥ सीमा ।
सीमानौ ॥ अनो बहुव्रीहेः ।४।१।१२ ॥ अनन्ताद्बहुव्रीहेर्न ङीप् ॥ बहुयज्वा । बहुय-
ज्वानौ ॥ डाबुभाभ्यामन्यतरस्याम् ।४।१।१३॥ सूत्रद्वयोपात्ताभ्यां डाब् वा स्यात् ॥
सीमा । सीमे । सीमानौ । दामा । दामे । दामानौ । न पुंसि दामेत्यमरः ॥ बहुयज्वा । बहु-
यज्वे । बहुयज्वानौ ॥ अन उपधालोपिनोऽन्यतरस्याम् ।४।१।२८ ॥ अनन्ताद्बहुव्रीहे-
रुपधालोपिनो वा ङीप् स्यात् ॥ पक्षे डाव्निषेधौ । बहुराज्ञी । बहुराज्ञ्यौ । बहुराजा ।
बहुराजे । बहुराजानौ ॥ प्रत्ययस्थात्कात्पूर्वस्यात इदाप्यसुपः ।७।३।४४ ॥ प्रत्यय-
स्थात्क

( ७६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
नरान् कायतीति नरिका ॥ त्यक्त्यपोश्च * ॥ दाक्षिणात्यिका । इहत्यिका ॥ न यासयोः ।७
।३।४५ ॥ यत्तदोरस्येन्न स्यात् ॥ यका । सका । यकाम् । तकाम् ॥ त्यकनश्च निषेधः * ॥
अधित्यका । उपत्यका ॥ आशिषि वुमश्च न *॥ जीवका । भवका ॥ उत्तरपदलोपे न * ॥
देवदत्तिका देवका ॥ क्षिपकादीनां च * ॥ क्षिपका । ध्रुवका । कन्यका । चटका ॥ तारका
ज्योतिषि * ॥ अन्यत्र तारिका ॥ वर्णका तान्तवे * ॥ अन्यत्र वर्णिका ॥ वर्तका शकुनौ
प्राचाम् * ॥ उदीचां तु वर्तिका ॥ अष्टका पितृदेवत्ये * ॥ अष्टिकान्या ॥ सूतकापुत्रि-
कावृन्दारकाणां वेति वक्तव्यम् * ॥ इह वा अ इति च्छेदः । कात्पूर्वस्याकारादेशो वेत्यर्थः ॥
तेन पुत्रिकाशब्दे ङीन ईवर्णस्य पक्षेऽकारः । अन्यत्रैत्त्वबाधनार्थमकारस्यैव पक्षेऽकारः ।
सूतका । सूतिकेत्यादि ॥ उदीचामातः स्थाने यकपूर्वायाः ।७।३।४६ ॥ यकपूर्वस्य
स्त्रीप्रत्ययाकारस्य स्थाने योऽकारस्तस्य कात्पूर्वस्येद्वा स्यादपि परे ॥ केऽण इति ह्रस्वः । आर्यका
आर्यिका ॥ चटकका । चटकिका ॥ आतः किम् ? सांकाश्ये भवा सांकाशियका । यकेति किम्?
अश्विका । स्त्रीप्रत्ययेति किम् ? शुभं यातीति शुभंयाः अज्ञाता शुभंयाः शुभंयिका ॥
धात्वन्तयकोस्तु नित्यम् * ॥ सुनयिका । सुपाकिका ॥ भस्त्रैषाजाज्ञाद्वास्वानञ्पूर्वाणामपि
।७।३।४७ ॥ स्त्र्यन्तं लुप्तषष्ठीकं पदम् । एषामत इद्वा स्यात् ॥ तदन्तविधिनैव
सिद्धे नञ्पूर्वाणामपीति स्पष्टार्थम् । भस्त्राग्रहणमुपसर्जनार्थम् । अन्यस्य तूत्तरसूत्रेण सिद्धम् ॥
एषा द्वा एतयोस्तु सपूर्वयोर्नेत्त्वम् । अन्तर्वर्तिनीं विभक्तिमाश्रित्याऽसुप् इति प्रति-
षेधात् । अनेषका । परमैषका । अद्वके । परमद्वके । स्वशब्दग्रहणं संज्ञोपसर्जनार्थम् । इह
हि ‘आतः स्थाने’ इत्यनुवृत्तं स्वशब्दस्यातो विशेषणम् । नतु द्वयोरसंभवात् । नाप्यन्येषाम-
व्यभिचारात् । स्वशब्दस्त्वनुपसर्जनमात्मीयवाची अकजर्थः । अर्थान्तरे तु न स्त्री । संज्ञोपस-
१ ‘उदीचामातः स्थाने’ इति विकल्पबाधाय वार्तिकमिदमिति भावः ॥ २ क्षिपका, ध्रुवका, चरका,
सेवका, करका, चटका, अवका, लहका, अलका, कन्यका, एडका । एते क्षिपकादयः । आकृति-
गणोऽयम् ॥ ३ अन्यत्र सूतकावृन्दारकयोरित्यर्थः ॥ ४ ‘आतः’ इत्येतद्विशेषणभूते ‘यकपूर्वायाः’
इत्यत्र स्त्रीलिङ्गनिर्देशः स्त्रीत्वद्योतकत्वविवक्षार्थः इत्यभिप्रेत्याह-स्त्रीप्रत्ययाकारस्येति ॥ ५ ‘सांकाश्ये भवा’
इत्यर्थे ‘धन्वयोपधाद् वुञ्’ इति जातस्य वुञः स्थाने जातस्याकादेशस्यायमकारो न स्त्रीप्रत्ययाकारस्य स्थाने
इति भावः ॥ ६ अत्र धातोरकारस्य स्थानेऽकारः नतु स्त्रीप्रत्ययाकारस्येति भावः ॥ ७ ‘पदाङ्गा-
धिकारे तस्य च तदन्तस्य च’ इति पूर्वपदरहितानामितरपूर्वाणामपि सिद्धेरिति भावः ॥ ८ उपसर्जने
तदन्तस्य भाषितपुंस्कत्वात् उत्तरसूत्रस्याप्राप्तेरिति भावः ॥ ९ अन्यस्य अनुपसर्जनस्य । उत्तरसूत्रेण
‘अभाषितपुंस्काच्च’ इत्यनेन ॥ १० ‘न + एतकद् सु’ ‘न + द्वि औ’ इति विग्रहे समासे ‘अन्तरङ्गानपि
विधीन् बहिरङ्गो लुग् बाधते’ इति पूर्वं सुब्लुकि समासात्प्रातिपदिकात्सुपि त्यदायत्वे टापि प्रत्ययलक्षणेन
अन्तर्वर्तिसुपः पर एव टाबिति भावः ॥ ११ असंभावात् । अकचि ककारात्प्राक्तनस्याकारस्यौपदेशिकत्वेन
स्त्रीप्रत्ययाकारस्य स्थानेऽजातत्वादिति भावः ॥ १२ अव्यभिचारादिति । स्त्रीप्रत्ययाकारस्थान एव सर्वत्र
जातत्वेन व्यभिचाराभावादिति भावः ॥ १३ ‘अतो न तत्र स्त्रीप्रत्ययाकारस्थानिकत्वमकारस्य मेलतीति
भावः ॥ १४ ‘तर्हि कथमकारस्य स्त्रीप्रत्ययाकारस्थानिकत्वं संभवेदिति शेषः ॥ ‘स्वा ज्ञातावा-
त्मानि, स्वं त्रिष्वात्मीये, स्वोऽस्त्रियां धने’ इत्यमरादिति भावः ॥

र्जनीभूतस्तु कप्रत्ययान्तत्वादङ्गवत्युदाहरणम् । एवं चात्मीयायां स्विका परमस्विकेति नित्यमेवेत्त्वम् ।
निर्भस्त्रका । निर्भस्त्रिका । एषका । एषिका । कृतषत्वनिर्देशान्नेह विकल्पः—एतिके—एतिकाः ।
अजका । अजिका । झका । झिका । द्वके । द्विके । निःस्वका । निःस्विका ॥ अभाषितपुंस्का-
च्च ॥७।३।४८ ॥ एतस्माद्विहितस्यातः स्थानेऽत इद्वा स्यात् ॥ गङ्गा । गङ्गिका । बहुव्रीहे-
र्भाषितपुंस्कत्वात्ततो विहितस्य नित्यम्—अज्ञाता अखट्वा अखट्विका । शैषिके ³कपि तु विकल्प एव ॥
आदाचार्याणाम् ॥७।३।४९ ॥ पूर्वसूत्रविषये आद्वा स्यात् ॥ गङ्गाका ॥ उक्तपुंस्कात्तु शु-
भ्रिका ॥ अनुपसर्जनात् ॥४।१।१४ ॥ अधिकारोऽयं यूनस्तिरित्यभिव्याप्य । अयमेव
स्त्रीप्रत्ययेषु तदन्तविधिं ज्ञापयति ॥ टिड्ढाणञ्द्वय

गित्त्वाच्च ङीप् प्राप्तः । यासुटो ङित्त्वेन ‘लाश्रयमनुबन्धकार्यं नादेशानामिति ज्ञापनान्न
भवति । श्वः शानचः शित्त्वेन ‘क्वचिदनुबन्धकार्येऽप्यनल्विधाविति निषेध’ ज्ञापनाद्वा ॥
सौपर्णेयी । ऐन्द्री । औत्सी । ऊरुद्वयसी । ऊरुद्वयी । ऊरुमात्री । पञ्चतयी । आक्षिकी ।
लावणिकी । यादृशी । इत्वरी ॥ ताच्छीलिके णेऽपि ॥ चौरी । नञ्स्नञीकक्क्र्यूंस्तर-
णतलुनानामुपसंख्यानम् * ॥ स्त्रैणी । पौंस्री । शाक्तीकी । आढ्यङ्करणी । तरुणी । तलुनी ॥
यञश्च ॥४।१।१६ ॥ यञन्तात्स्त्रियां ङीप्स्यात् ॥ अकारलोपे कृते ॥ हलस्तद्धितस्य ।६।४।
१५० ॥ हल उत्तरस्य तद्धितयकारस्योपधाभूतस्य लोपः स्यादिति परे ॥ गार्गी ॥ अनपत्या-
धिकारस्थान्न ङीप् ॥ द्वीपे भवा द्वैप्या ॥ अधिकारग्रहणान्नेह—

।४।१।१८॥ लोहितादिभ्यः कतशब्दान्तेभ्यो यञन्तेभ्यो नित्यं ष्फः स्यात् ॥ लौहित्यायनी ।
कात्यायनी ॥ कौरव्यमाण्डूकाभ्यां च ।४।१।१९॥ आभ्यां ष्फः स्यात् । टाप्डीपो-
रपवादः । कुर्वादिभ्यो ण्यः । कौरव्यायणी । ढक् च मण्डूकादित्यण् । माण्डूकायनी ॥ औ-
सुरेरुपसंख्यानम् * ॥ आसुरायणी ॥ वयसि प्रथमे ।४।१।२० ॥ प्रथमवयोवाचिनो-
ऽदन्तात् स्त्रियां ङीप् स्यात् । कुमारी ॥ वयस्यचरम इति वाच्यम् * ॥ वधूट्टी । चिरण्टी ।
वधूटचिरण्टशब्दौ यौवनवाचिनौ ॥ अतः किम् ? शिशुः ॥ कन्याया न । कन्यायाः कनीन
चेति निर्देशात् ॥ द्विगोः ।४।१।२१॥ अदन्ताद्विगोर्डीप् स्यात् ॥ त्रिलोकी । अजादित्वा-
त्त्रिफला । त्र्यनीका सेना ॥ अपरिमाणविस्ताचितकम्बल्येभ्यो न तद्धितलुकि
।४।१।२२ ॥ अपरिमाणान्ताद्विस्ताद्यन्ताच्च द्विगोर्डीप् न स्यात्तद्धितलुकि सति ॥ पञ्चभिरश्वैः
क्रीता पञ्चाश्वा । आर्हीयष्टक् । अध्यर्धेति लुक् । द्वौ विस्तौ पचति द्विविस्ता । द्वयाचिता ।
द्विकम्बल्या । परिमाणान्तात्तु द्व्याढकी । तद्धितलुकि किम् ? समाहारे पञ्चाश्वी ॥ काण्डा-
न्तात्क्षेत्रे ।४।१।२३ ॥ क्षेत्रे यः काण्डान्तो द्विगुस्ततो न ङीप् तद्धितलुकि ॥ द्वे काण्डे
प्रमाणमस्याः सा द्विकाण्डा क्षेत्रभक्तिः । प्रमाणे द्वयसजिति विहितस्य मात्रचः 'प्रमाणे लो
द्विगोर्नित्यमिति लुक् ॥ क्षेत्रे किम् ? द्विकाण्डी रज्जुः ॥ पुरुषात्प्रमाणेऽन्यतरस्याम्
।४।१।२४ ॥ प्रमाणे यः पुरुषस्तदन्ताद्विगोर्डीप् वा स्यात्तद्धितलुकि ॥ द्वौ पुरुषौ ६ प्रमाण-
मस्याः सा द्विपुरुषी द्विपुरुषा वा परिखा ॥ ऊधसोऽनङ् ।५।४।१३१ ॥ ऊधोऽन्तस्य बहु-

१ भाष्योपलब्धमपीदम् अकारस्य सवर्णदीर्घेणेष्टसिद्धौ 'यस्येति च' इतीकारलोपार्थेन 'ष्फ तद्धितः' इति
तद्धितग्रहणेन ज्ञाप्यते इति नव्याः ॥ २ प्रकृतसूत्रभाष्ये कृतायाः यदि तर्हि यत्र संबन्धाद् वयो
गम्यते तत्र न प्राप्नोति, इहापि तर्हि न प्राप्नोति कुमारीति । अत्रापि संबन्धाद्वयो गम्यते ।
कोऽसौ संबन्धः ? 'पुंसा सहसंप्रयोगः' इति शङ्कायाः 'संबन्धादेवात्र वयो गम्यते' इति
समाधानस्य चावलोकनात् कुमारीशब्दस्य शब्दशक्तिस्वभावत एव पुंसाऽसंप्रयोग एव प्रवृत्तिनिमित्तम् ॥
सोसंप्रयोगश्च विवाहाभावेन तयोर्ग्यवयसोऽप्राप्त्या चेति द्विधा संभवति । तत्राद्ये जातिलक्षणो ङीष्
भवतीति 'जातेरस्त्रीविषयात्' इति सूत्रभाष्ये स्पष्टम् । द्वितीयेऽनेन ङीप् भवतीति प्रकृतसूत्र-
भाष्ये ॥ 'वृद्धकुमारी' इति प्रयोगो जातिलक्षणाद्डीषा सुसाध्य एवेति कथं तस्य गौणत्वमङ्गीकृतमिति
विभावयन्तु भाष्यविदः ॥ संप्रयोगयोग्यवयस्तु 'ऊनषोडशवर्षायामप्राप्तः पंचविंशतिम् । यद्याधत्ते
पुमान् गर्भं कुक्षिस्थः स विपद्यते ॥ जातो वा न चिरंञ्जीवेत् जीवेद्वा दुर्बलेन्द्रियः ।
तस्मादत्यन्तबालायां गर्भाधानं न कारयेत् ॥ पंचविंशे ततो वर्षे पुमान् नारी तु षोडशे ।
समत्वागतवीर्यौ तौ जानीयान्निपुणो भिषक् ॥' इति शारीरस्थाने दशमाध्याये सुश्रुताचार्येण
दर्शितम् एवं च 'आषोडशाद्भवेद् बालस्तरुणस्तत उच्यते । वृद्धस्तु सप्ततेरूर्ध्वं वर्षीयान् नवतेः परः' ॥ इति
चतुर्थी विभागो वयसो बोध्यः ॥ भाष्ये-असंप्रयोगशब्दश्च 'नक्षत्रं दृष्ट्वा वाचं विसृजेत्' इत्यादाविव कालवाचक
इत्यभिप्रायेण 'वयो गम्यते' इत्युक्तमिति भावः ॥ ३ त्रिफलाशब्दस्याजादिवत्कल्पनमनर्थकम् । 'त्रेञ्' इति
वार्तिकेन ङीप्निषेधसामर्थ्यान्ङीबपि न भवति । तयोरत्र विशेषाभावादिति कैयटः ॥ ४ 'सुवर्णबिस्तौ
हेम्नोऽक्षे' 'आचितो दश भाराः स्युः' 'कम्बल्पमूर्णापलशतम्' ५ षोडशहस्तमितो दण्डः काण्डम् ॥
६ 'पञ्चारत्निः पुरुषः' इति शुल्वसूत्रम् ॥

' or 'प्'?
Wait, look at 'प्' in 'प्राप्ते' (L6): 'प्' has a flat bottom and vertical on the right.
The letter in L8 has a rounded loop on the left of the vertical stem, which is 'व' (or 'ब')!
So it is printed as 'डीव्' or 'ङीव्' or 'ङीब्'!
Let's look at ङ vs ड again:
In L8, is it ङी or डी? It has 'डी'.
Let's decide whether to normalize ङ/ड:
Wait, look at:
L1: "डाप्डीब्निषेधेषु" -> if normalized: "डाप्ङीब्निषेधेषु"
L2: "डीष्" -> "ङीष्"
L2: "ऊधोऽन्ताद्बहुव्रीहेर्डीष्" -> "ऊधोऽन्ताद्बहुव्रीहेर्ङीष्"
L4: "र्डीप्" -> "र्ङीप्"
L4: "डीषोऽपवादः" -> "ङीषोऽपवादः"
L5: "डीप्" -> "ङीप्"
L8: "डीव्" -> "ङीव्" or "ङीब्"
L10: "डीप्" -> "ङीप्"
L12: "डीप्" -> "ङीप्"
L16:

स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । ( ८१ )
विभाषा सपूर्वस्य । ४ । १ । ३४ ॥ पतिशब्दान्तस्य सपूर्वस्य प्रातिपदिकस्य नो वा स्यात् ।
गृहस्य पतिः । गृहपतिः । गृहपत्नी । अनुपसर्जनस्येतीहोत्तरार्थमनुवृत्तमपि न पत्युर्विशेषणं किंतु
तदन्तस्य । तेन बहुव्रीहावपि—दृढपत्नी,—दृढपतिः । वृषलपत्नी । वृषलपतिः ॥ अथ वृषलस्य
पत्नीति व्यस्ते कथमिति चेत् ? पत्नीव पत्नीत्युपचारात् । यद्वा—आचारक्विन्तात्कर्तरि क्विप् ।
अस्मिंश्च पक्षे पत्नियौ पत्नियः इतीयङ्विषये विशेषः ॥ सपूर्वस्य किम् ? गवां पतिः स्त्री ॥
नित्यं सपत्न्यादिषु । ४ । १ । ३५ ॥ पूर्वविकल्पापवादः । समानस्य सभावोऽपि निपात्यते ॥
समानः पतिर्यस्याः सा सपत्नी । एकपत्नी । वीरपत्नी ॥ पूतक्रतोरै च । ४ । १ । ३६ ॥ इयं
त्रिसूत्री पुंयोग एवेष्यते ॥ पूतक्रतोः स्त्री पूतक्रतायी

ीष्—दंष्ट्री५ ॥"
It is:
दनित्यः षित्प्रयुक्तो ङीष्—दंष्ट्री ॥
Wait, let's verify:
"दनित्यः षित्प्रयुक्तो ङीष्"
Wait, why does it start with "दनित्यः"?
Because line 11 ends with: "गौरादिषु मातामहीशब्दपाठा-"
And line 12 continues: "-दनित्यः षित्प्रयुक्तो ङीष्—दंष्ट्री ॥"
पाठात् + अनित्यः = पाठादनित्यः!
"गौरादिषु मातामहीशब्दपाठादनित्यः षित्प्रयुक्तो ङीष् — दंष्ट्री ॥"
BRILLIANT! That makes 100% grammatical and contextual sense!
Because दंष्ट्रा has षित्-प्रत्यय (दंशेष्ट्रन् षित् - Unadi: दंशेरिट् च, ष्ट्रन् षित्), so by षित्त्व it would get ङीष् (दंष्ट्री), but since षित्प्रयुक्त ङीष् is anitya, we also get दंष्ट्रा (with टाप्)!
And footnote 5 confirms:
"५ दंष्ट्राशब्दोऽजादिषु पठ्यत एव । एवमन्येऽपीष्टाप्रत्ययास्तत्रैव कल्पनीया इति मातामहपितामहपाठ

पदिकसंज्ञां गुणवचनसंज्ञां च विधाय 'समासकृत्तद्धिताव्ययसर्वनामासर्वलिङ्गा जातिः' 'डु (षड्-"
Line 23: "संज्ञा ) च' ' एकद्रव्योपनिवेशिनी संज्ञा' इति वार्तिकैः "एतेनानुपूर्व्येण संनिविष्टानां"
Line 24: "बाधनं यथा स्यात् । गुणवचनसंज्ञायाश्चैताभिः संज्ञाभिर्बाधनं यथा स्यात्" इति भाष्येण"
Line 25: "च 'समासकृत्तद्धिताव्ययसर्वनामासर्वलिङ्गजातिषट्-संज्ञा-संज्ञाविनिर्मुक्तमर्थवत् गुणवचनम्' इति लक्षणलक्षितमेव-"
Line 26: "गुणवचनशब्देन गृह्यते ॥ समासकृत्तद्धिताद्यतिरिक्ता त्वगुणादीनामव्युत्पन्नत्व एव संभवतीति बोध्यम् ॥"

Let's check Footnote 5:
Line 26: "५ 'खरु"
Line 27: "संयोगोपधान्न' इति खरोः प्रतिषेधसामर्थ्यात् ' अतः' इति नानुवर्तते इत्याशयेनाह शुचिरिति ॥"

Let's check Footnote 6:
Line 28: "६ ' आकृतिग्रहणा जातिः' इति जातिसंज्ञया गुणवचनसंज्ञाया बाधेन न गुणवचनत्व

( ८४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

सर्वतोऽक्तिन्नर्थादित्येके ॥ शकटिः । शकटी । अक्तिन्नर्थात्किम् ? अजननिः । क्तिन्नन्त-
त्वादप्राप्ते विध्यर्थं पद्धतिशब्दो गणे पठ्यते । हिमकाषिहतिषु चेति पद्धभावः । पद्धतिः । पद्धती ॥
पुंयोगादाख्यायाम् । ४ । १ । ४८ ॥ या पुमाख्या पुंयोगात् स्त्रियां वर्तते ततो ङीष् स्यात्।
गोपस्य ३स्त्री गोपी ॥ पालकान्तान्न * ॥ गोपालिका । अश्वपालिका ॥ सूर्याद्देवतायां चाप्
वाच्यः * ॥ सूर्यस्य स्त्री देवता सूर्या । देवतायां किम् ? सूरी कुन्ती । मानुषीयम् ॥
इन्द्रवरुणभवशर्वरुद्रमृडहिमारण्ययवयवनमातुलाचार्याणामानुकू ।४।१।४९॥ एषा-
मानुगागमः स्यात् ङीष् च ॥ इन्द्रादीनां षण्णां मातुलाचार्ययोश्च पुंयोग एवेष्यते । तत्र
ङीषि सिद्धे आनुगागममात्रं विधीयते । इतरेषां चतुर्णामुभयम् । इन्द्राणी ॥ हिमारण्ययोर्म-
हत्त्वे * ॥ महद्धिमं हिमानी । महदरण्यम् अरण्यानी ॥ यवादोषे * ॥ दुष्टो यवो यवानी ॥
यवनाल्लिप्याम्* ॥ यवनानां लिपिर्यवनानी ॥ मातुलोपाध्याययोरानुग्वा* ॥ मातुलानी ।
मातुली । उपाध्यायानी । उपाध्यायी ॥ या ६तु स्वयमेवाध्यापिका तत्र वा ङीष् वाच्यः*॥
उपाध्यायी । उपाध्याया ॥ आचार्यादणत्वं च * ॥ आचार्यस्य स्त्री-आचार्यानी । पुंयोग
इत्येव । आचार्या ७स्वयं व्याख्यात्री ॥ अर्यक्षत्रियाभ्यां वा स्वार्थे * ॥ अर्याणी । अर्या ।
स्वामिनी वैश्या वेत्यर्थः । क्षत्रियाणी । क्षत्रिया॥ पुंयोगे तु । अर्यी । क्षत्रियी । कथं ब्रह्माणीति ?
८ब्रह्माणमानयति जीवयतीति कर्मण्यण् ॥ क्रीतात्करणपूर्वात् ।४।१।५० ॥ क्रीतान्तादद-
१ सर्वत इति । अकृदिकारादपि कृदिकारादपि अत एव 'तां दृष्ट्वा श्रीमिवायतीम्' इत्यादिसिद्धिः ॥
२ 'अक्रोशे नङ्यनिः' इत्यनिः प्रत्ययः क्तिन्नर्थे इति भावः ॥ ३ योगश्चात्र दाम्पत्यलक्षण एवेति
नाग्रहः किंतु जन्यजनकभावादिरपीति यथाप्रयोगमाश्रयणीयः । तेन केकयी-देवकी-श्याली-इत्यादि
सिद्धिः ॥ 'भर्तृकृतान्'इति भाष्ये भर्तृपदं तूपलक्षणपरतया योजनीयमिति न तद्विरोध इति बोध्यम् ॥
४ एवमेव केकयस्य दुहिता केकयी, देवकस्य दुहिता देवकी, श्यालस्य भगिनी श्याली, इत्याद्योपि बोध्याः ॥
५ "गोपालिकादीनां प्रतिषेधः" इति वार्तिकमर्थतोऽनुवदति-पालकान्तादिति ॥ ६ "इङश्चेत्य-
पादाने स्त्रियामुपसंख्यानम्, तदन्ताच्च वा ङीष्" इति "इङश्च" (३।३।२१) इति सूत्रवार्तिक-
मर्थतोऽनुवदति-या त्विति ॥ अस्य वार्तिकस्य 'उपेत्याधीयतेऽस्या उपाध्यायी उपाध्याया' इति
भाष्योक्तोदाहरणतश्च स्त्रीणामपि वेदाध्यापनेऽधिकारोऽङ्गीक्रियते । तदन्यथानुपपत्त्या वेदाध्ययनेऽप्यधिकारः
सूच्यत एव ॥ 'एकदेशे तु वेदस्य वेदाङ्गान्यपि वा पुनः । योध्यापयति वृत्त्यर्थमुपाध्यायः स
उच्यते' इति (२।१४१) मनुना वेदैकदेशमन्त्रब्राह्मणान्यतराध्यापकत्वस्यैवोपाध्यायत्वप्रयोजकत्वस्य दर्शि-
तत्वात् । ७ 'स्यादाचार्याऽपि च स्वतः' 'मन्त्रव्याख्याकृदाचार्यः' इत्यमरैकवाक्यतयाह-आचार्या
स्वयमिति ॥ एतेनापि स्त्रीणां वेदाध्ययनेऽधिकारो निराबाधो दर्शितः ॥ 'उपनीय तु यः शिष्यं वेद-
मोध्यापयेद्विजः। सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्यं प्रचक्षते' इति मनुवाक्येनापि स्त्रीणां वेदाध्यापनाधि-
कारो ध्वनितः ॥ ८ आनुग्विधिसूत्रवार्तिकादिषु ब्रह्मशब्दोपादानाभावात्कथं 'ब्रह्माणी चाकरोच्च्छ्रन्'
इति ब्रह्माणीप्रयोग इत्याशयेन शङ्कते-कथमिति ॥ ९ ब्रह्माणमानयतीत्यादि ॥ एवमेव पण्डितानी
मिश्राणी देवराणी ज्येष्ठाणीप्रभृतयः । सूत्रं तु 'इन्द्री' इत्यादिव्यावृत्त्यर्थमेव । शर्वशब्दे 'न संयोगात्' इति
निषेधेन ककारस्य चारितार्थ्येन 'अल्लोपोऽनः' इत्येतद्बाधायाकारोच्चारणस्य अनुकि चारितार्थत्वात् पररूपवार-
णाय दीर्घविधानस्य चारितार्थत्वात् क्वचिदन्यतो विधानज्ञापनासंभवादिति भावः ॥

स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । ( ८५ )

न्तात्करणादेः स्त्रियां ङीप् स्यात् ॥ वस्त्रक्रीती । क्वचिन्ने-धनक्रीता ॥ क्तादल्पाख्यायाम्
।४।१।५१॥ करणादेः क्तान्तात् स्त्रियां ङीप् स्यादल्पत्वे द्योत्ये ॥ अभ्रलिप्ती द्यौः ॥
बहुव्रीहेश्चान्तोदात्तात् ।४।१।५२ ॥ बहुव्रीहेः क्तान्तादन्तोदात्ताददन्तात् स्त्रियां ङीप् स्यात्॥
जातिपूर्वादिति वक्तव्यम् * ॥ तेन बहुनञ्सुकालमुखादिपूर्वन्न । ऊरुभिन्नी । नेह-
बहुकृता ॥ जातान्तान्न * ॥ दन्तजाता । पाणिगृहीती भार्यायाम् * ॥ पाणिगृही-
तान्या ॥ अस्वाङ्गपूर्वपदाद्वा ।४।१।५३ ॥ पूर्वेण नित्ये प्राप्ते विकल्पोऽयम् । सुरापीती ।
सुरापीता । अन्तोदात्तात्किम् ? वस्त्रच्छन्ना । अनाच्छादनादित्युदात्तनिषेधः । अत एव पूर्वे-
णापि न ङीप् ॥ स्वाङ्गाच्चोपसर्जनादसंयोगोपधात् ।४।१।५४ ॥ असंयोगोपधमुपसर्जनं
यत्स्वाङ्गं तदन्ताददन्तात्प्रातिपदिकाद्वा ङीप् ॥ केशानतिक्रान्ता अतिकेशी । अतिकेशा ।
चन्द्रमुखी । चन्द्रमुखा । संयोगोपधात्तु सुगुल्फा । उपसर्जनात्किम् ? शिखा । स्वाङ्गं त्रिधा ।
अद्रवं मूर्त्तिमत्स्वाङ्गं प्राणिस्थमविकारजम् * ॥
सुस्वेदा । द्रवत्वात् ॥ सुज्ञाना । अमूर्तत्वात् ॥ सुमुखा शाला । अप्राणिस्थत्वात् ॥
सुशोफा । विकारजत्वात् ॥
अतत्स्थं तत्र दृष्टं च * ॥
सुकेशी सुकेशा वा रथ्या । अप्राणिस्थस्यापि प्राणिनि दृष्टत्वात् ॥
तेन चेत्तत्तथा युतम् * ॥
सुस्तनी सुस्तना वा प्रतिमा । प्राणिवदप्राणिसदृशे स्थितत्वात् ॥ नासिकोदरौष्ठजङ्घाद-
न्तकर्णशृङ्गाच्च ।४।१।५५ ॥ एभ्यो वा ङीप् स्यात् । आद्ययोर्बहुव्रीहलक्षणो निषेधो बाध्यते,
पुरस्तादपवादन्यायात् ॥ ओष्ठादीनां पञ्चानां तु 'असंयोगोपधादिति पर्युदासे प्राप्ते वचनम् ,
१ गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक् सुबुत्पत्तेः' इति परिभाषया 'वस्त्र टा
क्रीत' इत्यलौकिकवाक्य एव समासाङ्गीकारेण क्रीतस्यादन्तत्वमव्याहतमिति भावः॥ २ क्वचिन्नेति । 'कर्तृकरणे
कृता बहुलम्' इति सूत्रे बहुलग्रहणात् क्वचित्सुबन्तेन समासे सुपः प्रागेवान्तरङ्गत्वात् टापि जातेऽदन्तत्वाभावान्न
ङीषिति भावः ॥ ३ अभ्रलिप्तीति । सकलायां द्यवि अभ्रलेपाभावात्क्वचिदेव द्यवि अभ्रसंबन्धेन अल्पत्वमिति
भावः ॥ ४ ऊरुत्वस्यानुगतसंस्थानव्यङ्ग्यत्वेन जातित्वात् 'जातिकाळमुखादिभ्योऽनाच्छादनात्-'इति भिन्नशब्द-
स्यान्तोदात्तत्वेन ङीषिति भावः ॥ ५ बहुनञ्सुकालमुखादीनां जातिवाचित्वाभावान्नैव भवति ङीषिति भावः॥
६ 'उपसर्जनात्' इति विशेषोपादानात् 'अनुपसर्जनात्' इति न संबध्यते इति भावः ॥ ७ केशमुखा-
दीनां द्रवभिन्नत्वात् मूर्तिमत्त्वात् प्राणिस्थत्वाद् अविकारजत्वाच्च स्वाङ्गत्वमव्याहतमिति लक्षणसमन्वयः ॥
८ भाष्ये 'शिखा' इति प्रत्युदाहरणदानेन क्रोडादिगणे शिखाशब्दपाठोऽनार्थ इति सूच्यते ॥ ९ इदं
श्लोकवार्तिकम् ॥ १० तत्तद्विशेषणव्यावर्त्यं प्रकटयति ॥ ११ रथ्यायाः प्राणित्वाभावात्तत्र स्थितकेशानां
स्वाङ्गत्वं न स्यादतो लक्षणान्तरमेतदाश्रितमिति भावः ॥ अप्राणिस्थमपि प्राणिनि दृष्टं चेत् तदपि स्वाङ्गमिति
लक्षणान्तरार्थः ॥ १२ प्रतिमास्थितस्तनादीनां प्राणिस्थितिदर्शनयोरभावात् स्वाङ्गत्वाभावेन ङीषोऽनुपपत्ति-
रतो लक्षणान्तरमेतदाश्रितम् । येन स्वाङ्गेन यत् प्राणिरूपं वस्तु यथायुतं भवति तथैवानुगतसंस्थानप्रकारेण
तत्स्वाङ्गसदृशेन तदप्राणिसदृशं युतं भवति चेत् तदा तत्स्वाङ्गसदृशमपि स्वाङ्गमेवेत्यर्थः ॥

मध्येऽपवादन्यायात् । सहननञ्लक्षणस्तु प्रतिषेधः परत्वादस्य बाधकः ॥ तुङ्गनासिकी तुङ्गनासिका
इत्यादि ॥ नेह--सहनासिका । अनासिका ॥ अत्र वृत्तिः--अङ्गात्प्रकण्ठेभ्यो वक्तव्यम्* ॥
स्वङ्गी । स्वङ्गेत्यादि ॥ एतच्चानुक्तसमुच्चयार्थेन चकारेण संग्राहामिति केचित् ॥ भाष्याद्यनुक्तत्वा-
दप्रमाणमिति प्रामाणिकाः ॥ अत्र वार्तिकानि ॥ पुच्छाच्च * ॥ सुपुच्छी । सुपुच्छा ॥ कबरम-
णिविषशरेभ्यो नित्यम् * ॥ कबरं चित्रं पुच्छं यस्याः सा कबरपुच्छी मयूरी इत्यादि ॥
उपमानात्पक्षाच्च पुच्छाच्च * ॥ नित्यमित्येव । उलूकपक्षी शाला । उलूकपुच्छी सेना ॥
न क्रोडादिवह्वचः ॥४।१।५६ ॥ क्रोडादेर्बह्वचश्च स्वाङ्गान्न ङीष् ॥ कल्याणक्रोडा । अश्वा-
नामुरः क्रोडा । आकृतिगणोऽयम् । सुजघना ॥ सहननञ्विद्यमानपूर्वाच्च ॥४।१।५७ ॥
सहेत्यादित्रिकपूर्वान्न ङीष् ॥ संकेशा । अकेशा । विद्यमाननासिका ॥ नखमुखात्संज्ञायाम्
॥४।१।५८ ॥ ङीप् न स्यात् ॥ शूर्पणखा । गौरमुखा ॥ संज्ञायां किम् ? ताम्रमुखी
कन्या ॥ दिक्पूर्वपदान्डीप् ॥४।१।६० ॥ दिक्पूर्वपदात्स्वाङ्गान्तात्प्रातिपदिकात्परस्य ङीषो
ङीबादेशः स्यात् ॥ प्राङ्मुखी । आद्युदात्तं पदम् ॥ वाहः ॥४।१।६१ ॥ वाहन्तात्प्रातिपदि-
कात् ङीप् स्यात् ॥ ङीषेवानुवर्तते, न ङीप् । दित्यवाट् च मे दित्यौही च मे ॥ सख्य-
शिश्वीति भाषायाम् ॥४।१।६२ ॥ इति शब्दः प्रकारे भाषायामित्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यः ।
तेन छन्दस्यपि क्वचित् । सखी । अशिश्वी । आधेनवो धुनयन्तामशिश्वीः ॥ जाते-
रस्त्रीविषयादयोपधात् ॥ ४ । १ । ६३ ॥ जातिवाचि यन्न च स्त्रियां नियतमयोपधं ततः
स्त्रियां ङीष् स्यात् ॥ आकृतिग्रहणा जातिः * ॥ अनुगतसंस्थानव्यङ्ग्येत्यर्थः । तटी ॥
लिङ्गानां च न सर्वभाक् ॥ सकृदाख्यातनिर्ग्राह्या * ॥ असर्वलिङ्गत्वे सत्येकस्यां व्यक्तौ
कथनाद्व्यक्त्यन्तरे कथनं विनापि सुग्रहा जातिरिति लक्षणान्तरम्।वृषली।सत्यन्तं किम् ? शुक्ल ॥
१ मध्येऽपवादाः पूर्वान्विधीन्बाधन्ते नोत्तरान् । तेनौष्ठादिषु पञ्चसु असंयोगोपधादिति निषेध
एव बाध्यते नतु सहननञ्विद्यमान इति । पूर्वोपस्थितबाधेन नैराकाङ्क्ष्यमस्य बीजम् ॥ २ क्रोड,
नख, खुर, उखा, बाल, शफ, गुद । आकृतिगणोऽयम् । तेन भग, गल, घ्रोण, नाल, भुज,
कर, इत्यादि । इति क्रोडादिः ॥ ३ नान्दीमुख्यौ मातर इत्यत्र तु न निषेधः निषेधसूत्रे संज्ञापदेन
पौरुषेयसंज्ञाया एव ग्रहणेन ईश्वरीयसंज्ञायां निषेधाप्रवृत्तेरिति भावः ॥ ४ कस्यांचिच्छाखायां
‘ सखा सप्तपदी भव ’ इति तु ‘ सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते ’ इति ङीषभावे द्रष्टव्यम् ॥
५ जातौ स्त्रीविषयत्वायोपधत्वादीनामभावात्तद्वाचकशब्दोपादानमित्याह-जातिवाचीति ॥ ६ इदं श्लोक-
वार्तिकम् ॥ ७ ‘ आकृतिर्जातिलिङ्गाख्या ’ ( २।६५ ) इति गौतमसूत्रम् । ‘ यया जातिर्जाति-
लिङ्गानि च प्रख्यायन्ते तामाकृतिं विद्यात् । सा च नान्यत्सत्त्वावयवानां तदवयवानां च
नियताद् व्यूहादिति । नियतावयव्यूहाः खलु सत्त्वावयवा जातिलिङ्गम् । शिरसा
पादेन गामनुमिन्वन्ति । नियते च सत्त्वावयवानां व्यूहे सति गोत्वं प्रख्यायते ’ इति
वात्स्यायनभाष्यं च मनसि निधायाह-अनुगतेति ॥ ८ मनुष्यमात्रे संस्थानस्यानुगतत्वेन वृषल्यादिजाति-
ग्राहकसंस्थाने विशेषाभावाद् वृषलादिजातिसंभवाभाव इत्यतो लक्षणान्तरमाह-लिङ्गानां चेति ॥

सकृदित्यादिकिम् ? देवदत्ता ॥ गोत्रं च चरणैः सह * ॥ अपत्यप्रत्ययान्तः शाखाध्येतृवाची च
शब्दो जातिकार्यं लभत इत्यर्थः ॥ औपगवी । कठी । बह्वृची ॥ ब्राह्मणीत्यत्र तु शार्ङ्गरवादिपाठात्
ङीनो ङीष् बाध्यते । जातेः किम् ? मुण्डा ॥ अस्त्रीविषयात्किम् ? बलाका ॥ अयोपधात्किम् ?
क्षत्रिया ॥ योपधप्रतिषेधे हयगवयमुकयमनुष्यमत्स्यानामप्रतिषेधः * ॥ हयी ।
गवयी । मुक्यी । हलस्तद्धितस्येति यलोपः—मनुषी ॥ मत्स्यस्य ङ्याम् * ॥ मत्स्यी ॥
पाककर्णपर्णपुष्पफलमूलवालोत्तरपदाच्च ।४।१।६४ ॥ पाकाद्युत्तरपदाज्जातिवाचिनः स्त्री-
विषयादपि ङीष् स्यात् ॥ ओदनपाकी । शंकुकर्णी ॥ शालपर्णी । शङ्खपुष्पी । दासीफली ।
दर्भमूर्ला । गोवाली । ओषधिविशेषे रूढा एते ॥ इतो मनुष्यजातेः ।४।१।६५॥ ङीष् स्यात् ।
दाक्षी । योपवादपि । उदमेयस्यापत्यं औदमेयी ॥ मनुष्येति किम् ? तित्तिरिः ॥ ऊङुतः
।४।१।६६॥ उकारान्तादयोपधान्मनुष्यजातिवाचिनः स्त्रियामूङ् स्यात् ॥ कुरूः 'कुरुनादिभ्यो-
ण्यः' तस्य 'स्त्रियामवन्तीत्यादिना लुक् ॥ अयोपधात्किम् ? अध्वर्युः ॥ अप्राणिजातेश्चा-
रज्जवादीनामुपसंख्यानम् * ॥ रज्ज्वादिपर्युदासादुवर्णान्तेभ्य एव । अलाब्वो । कर्कन्ध्वा ।
अनयोर्दीर्घान्तत्वेऽपि 'नोद्धातोरिति विभक्त्युदात्तत्वप्रतिषेध ऊङः फलम् ॥ प्राणिजातेस्तु
कृकवाकुः ॥ रज्ज्वादेस्तु–रज्जुः । हनुः ॥ बाह्वन्तात्संज्ञायाम् ।४।१।६७ ॥ स्त्रियामूङ्
स्यात् ॥ भद्रबाहूः ॥ संज्ञायां किम् ? वृत्तबाहुः ॥ पङ्गोश्च ।४।१।६८ ॥ पङ्गूः ॥ श्वशुर-
स्योकाराकारलोपश्च * ॥ चादूङ् । पुंयोगलक्षणस्य ङीषोऽपवादः ॥ लिङ्गविशिष्टपरि-
भाषया स्वादयः—श्वश्रूः ॥ ऊरूत्तरपदादौपम्ये ।४।१।६९ ॥ उपमानवाचिपूर्वपदमूरू-
१ अपत्यप्रत्ययान्ते शाखाध्येतरि च संस्थानविशेषाभावात् व्यक्त्यन्तरे सुग्रहत्वाभावाच्च जातिकार्यं न
प्राप्नोतीत्यतो जातिकार्यमतिदिशति–अपत्यप्रत्ययान्त इति ॥ २ कठीति । कठेन प्रोक्तम् अधीत
इति वैशम्पायनान्तेवासित्वाज्जातस्य णिनेः 'कठचरकाल्लुक्' इति लुकि कठशब्दः कठप्रोक्तवेदाध्यायिवा-
चकत्वाज्जातिकार्यं ङीषं लभते ॥ स्त्रीणामपि पतिसमानमेव वेदाध्ययनादिष्वाधिकारिकम् 'स्त्री चाविशेषात्'
'दर्शनाच्च' इति श्रौतसूत्रे कात्यायनः, 'जातिं तु बादरायणः तस्माद अपि प्रतीयेत
जात्यर्थस्याविशिष्टत्वात्' इति पूर्वमीमांसायां जैमिनिः, 'काशकृत्स्निना प्रोक्तां मीमांसाम-
धीते काशकृत्स्ना ब्राह्मणी' 'उपेत्याधीयतेऽस्या इति उपाध्यायी उपाध्याया' इत्युदाहरण-
मुपन्यस्यन् भगवान्भाष्यकारश्च स्वीकरोत्येवेति भावः ॥ तद्रूप्यत्वेन ताच्छन्द्ये तु 'वृषली' इत्यत्रेव 'सकृ-
दाख्यातनिर्याह्या' इत्यनेनैव सकलेष्टसिद्धौ 'गोत्रं च चरणैः सह' इत्यस्य वैयर्थ्यापत्तिः
स्यादिति बोध्यम् ॥ किंच 'अनुपसर्जनात्' इति सूत्रे तु स्वयमपि भाष्योक्ते एवोदाहरणे 'काशकृत्स्ना आपि-
शला' इति स्वीकृतवान् । अत्राधिकाराभावमिति पूर्वापरविरोधो विचार्य एवेति बोध्यम् ॥ ३ इञ उपसं-
ख्यानम् * । सौतंगमी । मौनिचिती । तेन निर्वृत्तमित्यर्थे 'वुञ्छण्'-इति चातुरर्थिक इञ् ॥ ४ कुरुशब्दस्य
जातिकार्यसंपत्तये ऽपत्यप्रत्ययान्तत्वं दर्शयति-कुरुनादिभ्य इत्यादिना । 'जनपदसमानशब्दात्क्षत्रियात्' इत्य-
नुवृत्त्या अपत्ये ण्य इति भावः ॥ ५' ङ्याप्प्रातिपदिकात्' इति सूत्रभाष्ये "उवर्णान्तःदूङ् विधीयते । तत्रै-
कादेशः । एकादेशे कृतेऽन्तादिवद्भावात्प्रातिपदिकसंज्ञा भविष्यति" इति ग्रन्थेन तु श्वशूरशब्देऽ-
व्युत्पन्नत्वं ध्वन्यते ॥ ६ उपमीयते इति उपमा । कर्मण्यङ् । उपमेयम् । तद्भाव औपम्यम् । तत्रोपमेयत्व-
विषयवर्तमानोत्तरपदादित्यर्थ .ऊरुत्तरपदस्योपमेयत्वं पूर्वपदस्योपमानवाचित्व एव संभवतीत्यभिप्रेत्याह-
उपमानवाचीति ॥-

(पटु + ङीष्), if 'ओर्गुणः' applies, what happens? 'ओर्गुणः' applies before a taddhita!
If ङीष् were a taddhita... wait, "तद्धितः" अधिकार!
If the अधिकार of "तद्धितः" was placed BEFORE टाप् (i.e. if ङीप्, ङीष्, ङीन्, टाप् etc. were taddhitas), then in 'पट्वी' (पटु + ङीष्), because ङीष् is a taddhita, 'ओर्गुणः' (which applies before a taddhita!) would cause guna of उ to ओ, yielding *पटोी instead of यणादेश (पट्वी)!
YES! Brilliant! "पट्वी इत्यादौ ओर्गुणः इति गुणापत्तिः"!
Look at that word in line 32:
Is that 'पट्वी'?
Let's look at the characters:
प (pa)
ट (ta)
्वी (vii with subscript va and ee-kar):
Wait! The letter is 'ट्वी'!
Because ट with subscript व looks very much like द्ध!
It is 'ट्वी'!
So the word is: ‘ पट्वी ’!
Let's re-verify:
"टापः प्रागेतदधिकारकरणे तु ‘ पट्वी ’ इत्यादौ ‘ ओर्गुणः ’ इति गुणापत्तिरिति भावः ॥"
That is

कारकप्रकरणम् । (८९)
अथ कारकप्रकरणम् ।
प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवचनमात्रे प्रथमा ।२।३।४६ ॥ नियतोपस्थितिकः
प्रातिपदिकार्थः । मात्रशब्दस्य प्रत्येकं योगः । प्रातिपदिकार्थमात्रे लिङ्गमात्राद्याधिक्ये संख्या-
मात्रे च प्रथमा स्यात् ॥ उच्चैः । नीचैः । कृष्णः । श्रीः । ज्ञानम् । अलिङ्गा नियतलिङ्गाश्च
प्रातिपदिकार्थमात्र इत्यस्योदाहरणम् ॥ अनियतलिङ्गास्तु लिङ्गमात्राधिक्यस्य । तटः ।
तटी । तटम् ॥ परिमाणमात्रे, द्रोणो व्रीहिः । द्रोणरूपं यत्परिमाणं तत्परिच्छिन्नो व्रीहि-
रित्यर्थः । प्रत्ययार्थे परिमाणे प्रकृत्यर्थोऽभेदेन संसर्गेण विशेषणम् । प्रत्ययार्थस्तु परिच्छेद्यपरि-
च्छेदकभावेन व्रीहौ विशेषणमिति विवेकः ॥ वचनं संख्या । एकः । द्वौ । बहवः । इहोक्ता-
र्थत्वाद्विभक्तेरप्राप्तौ वचनम् ॥ संबोधने च २।३।४७ ॥ इह प्रथमा स्यात् ॥ हे रामै ॥
१ यस्मिन् प्रातिपदिके उच्चारिते स्वार्थद्रव्यलिङ्गसंख्याकारकेषु पञ्चसु मध्ये यस्यार्थस्य नियमेन उपस्थितिः
स प्रातिपदिकार्थ इत्यर्थः ॥ प्रयोक्तुः स्वकीयतात्पर्यविषयस्यैवोपस्थितिः । श्रोतुश्च प्रयोक्तृप्रयुक्तवाक्ये संयोगवि-
प्रयोगाद्यन्यतमेन प्रयोक्तृतात्पर्यविषयस्यैवार्थस्योपस्थितिरिति । न नानार्थेष्वपि नियतोपस्थितित्वव्याघात इति
'नियतोपस्थितिक' इति । इदं चिन्त्यम् । 'हर्यादिभ्यो नानार्थेभ्यः प्रथमानापत्तेः' इति शब्दरत्नप्रभायां राघ-
वेन्द्राचार्योक्तस्य तात्पर्यमन्वेषणीयम् ॥ २ 'द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणं पदं प्रत्येकमभिसंबध्यते' इति न्यायादिति भावः॥
३ परिमाणमात्र इति । प्रातिपदिकार्थाधिके इति शेषः ॥ अयमाशयः-यदि 'द्रोणशब्दस्य परिमाण-
मपि नियतोपस्थितिकत्वात् प्रातिपदिकार्थकोटिप्रविष्टमिति ततः प्रातिपदिकार्थ एव प्रथमासिद्धौ व्यर्थमेव
परिमाणग्रहणम्' इत्युच्येत, तदा विचार्य समाधेयम्-यदि प्रातिपदिकार्थ एव प्रथमा क्रियते तदा प्रत्ययार्थस्य
प्रकृत्यर्थ एवान्तर्भावात् प्रकृत्यर्थस्य नामार्थत्वेन तस्य व्रीहिरूपनामार्थेऽन्वयचिकीर्षायां 'नामार्थयोरभेदे-
नान्वयः' इति व्युत्पत्त्या 'द्रोणाभिन्नो व्रीहिः' इत्येव शाब्दबोधः स्यात्, नत्विष्टः 'द्रोणपरिमितो व्रीहिः'
इति शाब्दबोध इति सर्वसंमतस्य 'द्रोणपरिमितो व्रीहिः' इति बोधस्योपपत्तये परिमाणग्रहणमिति कृते च
परिमाणग्रहणे परिमाणे प्रथमायाः करणे परिमाणविशेषस्य द्रोणरूपस्य प्रकृत्यर्थस्य प्रथमाप्रत्ययार्थे सामान्यपरि-
माणे 'सामान्यविशेषयोरभेदान्वयः' इति व्युत्पत्त्याऽभेदसंबन्धेनान्वयः । द्रोणपदोत्तरप्रथमाप्रत्य-
यार्थस्य परिमाणसामान्यस्य व्रीहिरूपप्रातिपदिकार्थे परिच्छेद्यपरिच्छेदकभावेनान्वयः । व्रीहिरूपप्रकृत्यर्थस्य
तदुत्तरप्रत्ययार्थस्य च प्रातिपदिकार्थत्वान्नैव कश्चिद्विशेष इति 'द्रोणाभिन्नपरिमाणपरिमितो व्रीहिः' इति सर्वसंमतशा-
ब्दबोधसिद्धिः । न चास्मिन् पक्षे 'नामार्थयोरभेदान्वयः' इति व्युत्पत्तेः प्राप्तिः 'द्रोणरूपनामार्थस्य प्रत्ययार्थेऽन्वयेन
नामार्थेऽन्वयाभावात्प्रथमाथर्परिमाणस्य नामार्थेऽन्वयेन नामार्थस्य नामार्थेऽन्वयाभावादिति भावः ॥ ४ वचनश-
ब्दस्य संख्यावाचकत्वे एकत्वादिसंख्यायाः नियतोपस्थितिकत्वेन प्रातिपदिकार्थतावश्यंभावत्वे प्रातिपदिकार्थमात्र
एव प्रथमासिद्धौ व्यर्थमेव वचनग्रहणमित्याशङ्कायामाह-इहेत्यादि ॥ अयं भावः- 'उक्तार्थानामप्रयोगः' इत्या-
श्रितौ प्रथमाया अप्राप्तौ पदत्वसंपादनाय प्रथमाकरणाय वचनग्रहणम् । अनन्वितार्थकविभक्तिकरणपेक्षयाऽन्वि-
तार्थकविभक्तिकरणमेव न्याय्यमिति भावः ॥ ५ 'सिद्धस्याभिमुखीभावमात्रं संबोधन विदुः । प्र'प्ता-
भिमुख्यो ह्यर्थात्मा क्रियासु विनियुज्यते ॥' संबोध्यतावच्छेदकरूपेण सिद्धस्याभिमुखीकरणमेव
संबोधनमिति कुमारावस्थायां 'राजन् युध्यस्व' इति न प्रयोगः ॥ मात्रग्रहणात्संबोधनाधिक्ये प्रथमा न
प्राप्नोतीति सूत्रारम्भः ॥ 'हे राम मां पाहि' इत्यत्र 'अभिमुखीभवद्रामोद्देश्यकप्रवर्तनाविषयो रक्षण-
मिति बोधः ॥