उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

३-१२] उत्तररामचरितं ५९
रामः—हा प्रिये जानकि ।
सीता—( ससाध्वंमगद्गदम् ।) अअउत्त असदिसं क्खु एदं इमस्स
वुत्तन्तस्स । ( साखम् ।) अहवा किं त्ति वज्जमई जन्मान्तरेसु वि पुणो असं-
भाविददुलहदंसणस्स मं लेइअ मन्दभाइणिं उद्दिसिअ वच्छलस्स १ एव्वंवा-
दिणो अज्जउत्तस्स उवरि णिरणुकोसा भविस्सं ।' अहं एदस्स हिअअं
जाणामि ममावि एसो । आर्यपुत्र असदृशं खल्वेतदस्य वृत्तान्तस्य । अथवा
किमिति वज्रमयी जन्मान्तरेष्वपि ३ पुनरसम्भावितदुर्लभदर्शनस्य मामेव मन्द-
भागिनीमुद्दिश्य वत्सलस्यैवंवादिन २ आर्यपुत्रस्योपरि निरनुक्रोशा भविष्यामि ।
अहमेतस्य हृदयं जानामि ममाप्येषः ।
रामः—( सर्वतोऽवलोक्य सनिर्वेदम् ।) हा न किंचिदत्र ।
सीता—भगवदि तमसे तदा णिक्कारणपरिच्चाइणो वि एदस्स एव्वंवि-
रामेणाहं दृष्टासीति भ्रान्तेति बोध्यम् । 'गद्गदं स्खलिताक्षरम्' इति अम-
रमाळा। आर्यपुत्र आर्यपुत्र असदृशं खल्वेतदस्य वृत्तान्तस्य । 'वृत्तान्तस्तु
प्रयोगे च व्यवहारे च' इति पद्ममाला । तथा वृत्तान्तस्य प्रिये जानकि
प्रयोगस्य व्यवहारस्य वा । एतत् निरूपणं अभिनयं वेति शेषः । असदृशं
अनुचितं जात्यित्यर्थे ॥ अथ स्वमानसं प्रत्याह-अहवेति । अथवा किमिति
वज्रमयी जन्मान्तरेषु पुनरसम्भाविततुलाप्रलब्ध्यदर्शनस्य मा मन्दभागिनीमु-
द्दिश्यैवं वत्सलस्यैवंवादिन आर्यपुत्रस्योपरि निरनुक्रोशा भविष्यामि । अहमेवैतस्य
हृदयं जानामि । एतेषामपि मम । वज्रमयी अतिकठोरेति यावत् । ज-
न्मान्तरेषु आगामिजन्मसु । पुनस्संभावितं तुलाप्रलब्धस्येव घटाशिखर-
शलाकाया इव । अवधानविशेषलभ्यं दर्शनं यस्य । 'तुला घटा' इति, 'शि-
खराग्रलयोरग्रं' इति, 'लब्धं प्राप्ते तुलानास्थ्यशालाकायां च' इति मेदिनी-
हैमकेदाराः । मन्दं च तत् भागः धीसमूहः सोऽस्या अस्तीति मन्दभा-
गिनी । तदिदं कोकनीलादिमुरारिप्रयोगमहृदनीयम् । एवमविशयेन वत्स-
लस्य प्रसन्नस्य । एवं प्रिये जानकि इत्यादिप्रेमपुरस्सरमिति यावत् । निरनु-
क्रोशा निर्दया । ममेति हृदयं जानातीत्यर्थे । अत्र षष्ठ्यर्थे बहवः प्रांशुतर-
श्रीप्रहर्तुक्षाममुपागर्वजववृत्तीदवाच्याभ्यंचे इति दिक् ॥ भगवति तदा नि-
ष्कारणपरित्यागिनोऽपि नामितस्य एवंविधेन दर्शनेन कीदृशी मे हृदयावस्था ।
'नाम प्रसिद्धौ खेदादौ' इति जयः । एवंविधेन निष्फलेनेत्यर्थः । अवस्थां
१ 'समन्यु-' क-घ-च. २ 'एतद्वचनम्' क-घ-च. ३ 'जन्मान्तरे समा-
वित-' घ.