उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

५८ उत्तररामचरितं [ ३-१२
अपि च।
स्पर्शः पुरा परिचितो नियतं स एव
सञ्जीवनश्च मनसः परितोषणश्च ।
सन्तापजां सपदि यः परिहृत्य मूर्च्छा-
मानन्दनेन जडतां पुनरातनोति ॥ १२ ॥
सीता-(ससाध्वसोत्कम्पमपसृत्य ।) एत्तिअं जेव्व दाणिं मे बहुदरं ।
एतावदेवेदानीं मे बहुतरम् ।
रामः-(उपविश्य ।) न खलु वत्सलया सीतादेव्याभ्युपपन्नोऽस्मि ।
सीता-हद्धी हद्धी । किं त्ति मं अणउत्तो मग्गिस्सदि । हा धिक् हा
धिक् । किमिति मामार्यपुत्रो मार्गिष्यते ।
रामः-भवतु । पश्यामि ।
सीता-भअवदि तमसे ओसरह्म दाव । मं पेक्खिअ अणब्भणुण्णादेण
संणिहाणेण राजा अहिअं कुप्पिस्सदि । भगवति तमसे अपसरावस्तावत् ।
मां प्रेक्ष्यानभ्यनुज्ञातेन संनिधानेन राजाधिकं कोपिष्यति ।
तमसा-अयि वत्से भागीरथीप्रसादाद्वनदेवतानामप्यदृश्यासि संवृत्ता।
सीता-हुम्, अत्थि एदं । हुम्, अस्त्येतत् ।
च कन्दल' इति संसारावर्त्तः । आ समन्तात् तप्तं च तत् जीवितं ।
पुनः परि परितः तर्पयतीति तर्पण इत्यर्थः । 'तर्पणं प्रीणावने' इत्यमरः ।
प्रकर्षेण सिञ्च प्रशब्दः पादपूरणे इति केचित् । 'सम्प्रो नु माया नु' इत्यस्यव्या-
ख्यातशाकुन्तलश्लोकानुकारणामिव एतत्पद्यानुकारयोः पुनरुक्तिः क्षन्तव्या ॥
॥ ११ ॥ स्पर्शः पुरा परिचित इति ॥ १२ ॥ नियतं नियमप्राप्तं यथा
तथा । सम्यक् जीवयतीति सञ्जीवनः । स स्पर्शः । आनन्दनेन आनन्द-
प्रापणेन सभाजनेन वा । जडतां शीतलतां स्तब्धतां वा ॥ १२ ॥ एतावदे-
वेदानीं मे बहुतरं एतावज्जीवनमिति भावः । बहुतरं सुखमिति शेषः । 'व-
त्सलस्तु प्रसन्न' इति हारावली । अभ्युपपन्नः अनुगृहीतः ॥ हा धिक्
हा धिक् कयमार्यपुत्रो मां निर्दिशति । भगवति तमसे अपसरावस्तावत् ।
मां प्रेक्ष्य अनभ्यनुज्ञातसन्निधाना राजा कोपिष्यति । वनदेवतानामपीति-
किमुत अन्यजनानामिति भावः । हुं अस्त्येतत् । हुमित्याकर्षणेनाभिनयः ।
'रामो नाम बभूव हु' इति लीलांशुकः । ससाध्वसगद्गदमिति कथन
१ 'मोहनश्च' इति क-घ, 'मोदनश्च' इति घ.