उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

१२ उत्तररामचरित [ १-१६
रामः-वन्दस्व देवि दिव्यास्त्राणि ।
ब्रह्मादयो ब्रह्महिताय तप्त्वा परःसहस्राः शरदस्तपांसि ।
एतान्यपश्यन्गुरवः पुराणाः स्वान्येव तेजांसि तपोमयानि ॥१५॥
सीता-णमो एदाणं । नम एतेभ्य ।
रामः-सर्वथेदानीं त्वत्प्रसूतिमुपस्थास्यन्ति ।
सीता-अणुगहिदह्नि । अनुगृहीतास्मि ।
लक्ष्मणः-एष मिथिलावृत्तान्तः ।
सीता-अम्महे दलन्तणवणीलुप्पळसामलणिणिद्धमसिणसोहमाणमंस-
ळेण देहसोहग्गेण विम्हअत्थिमिवताददीसन्वसोम्मसुन्दरसिरी अणादररडि-
देसंकरसरासणो सिहण्डमुद्धमुहमण्डलो जणउत्तो आलिहिदो । अहो
दलनवनीलोत्पलश्यामलास्निग्धमसृणशोभमानमांसलेन देहसौभाग्येन विस्मय-
स्तिमिततातदृश्यमानसौम्यसुन्दरधीरनादरखण्डितशङ्करशरासन शिखण्डमुग्ध-
मुखमण्डल आर्यपुत्र आलिखित ।
लक्ष्मणः-आर्ये पश्य पश्य ।
सम्बन्धिनो वसिष्ठादीनेष तातस्तवार्चति ।
गौतमश्च शतानन्दो जनकानां पुरोहितः ॥ १६ ॥
तानि प्रसिद्धानि । रहस्यैः शरसन्धानमोक्षणोपसंहारादिमन्त्रैः सहितानि
जृम्भकानामस्त्राणि । मित्रं सखायम् । उपसंक्रान्तानि प्राप्तानीति या-
वत् । तेन विश्वामित्रेण ॥ ब्रह्मादय इति ॥ १५॥ ब्रह्महिताय ब्राह्मणसाद्याय ।
स्वानि स्वीयानि ॥१५॥ नम एतेभ्यः । त्वत्प्रसवं त्वत्सुतम् । अनुगृ-
हीतास्मि । अहो आश्चर्यं ॥ दलितनवनीलोत्पलश्यामलास्निग्धमसृणमासलदेह-
सौभाग्येन विस्मयस्तिमिततातनगरजनदृश्यमानसोमसुन्दरश्री अनायासखण्डि
तशङ्करशरासन शिखण्डमुग्धमण्डनः आर्यपुत्र आलिखित । 'मसृक् स्निग्धं'
इत्यमरोक्ते स्निग्धमसृणयोरेकार्थता, तदपि असमबाणहृदिच्छालभ-
जिकाप्रथमोल्लूप्रणयप्ररूढप्रेमादीनामिव स्निग्धमसृणयोस्तत्त्वानुमद्विम्बाऽश
न्तरभेदो द्वयथा कल्पनीय । सर्वथैवमूढम् । मांसलं सान्द्रम् । सोमवत् श्रीः
शोभा 'सोमवत्प्रियदर्शन' इति रामायणे । अनायासेन लीलया ।
'शिखण्डो बर्हचूडयो' इत्यमरः । खण्डितेत्यत्र केचन शिवद्रोहिण पाषण्डा-
परिहसन्तो दन्तान् दर्शयन्ति, तत्तुच्छम् ॥ रावणदुर्वहोऽपि शक्त्या हतो लक्ष्मण
यथा भक्त्याय हनुमते लघुरभवत् तथा शिवलिंगप्रतिष्ठातेति 'अत्र पूर्वं महादेव
प्रसादमकरोत्प्रभुः' इत्यादिबचनेन शिवगीतोक्तरिजादीक्षानुग्रहेण च शिष्य-
१ 'सर्वथैतानि' इति क. २ 'सुदिन' इति घ-य, 'सुद्विद' इति ग.