उपवनविनोद (आचार्य शार्ङ्गधर - वृक्षायुर्वेद, भू-जल संधान एवं उद्यान-विज्ञान सटीक)

98 UPAVANA VINODA
मृन्नीलोत्पलवर्णा कपोता चैव दृश्यते तस्मिन् ।
हस्तेऽजगन्धिमत्स्यो भवति पयोऽल्पञ्च सक्षारम् ॥ २२¹
शोणाकतरोरपरोत्तरे शिरा द्वौ करावतिक्रम्य ।
कुमुदा नाम शिरा सा पुरुषत्रयवाहिनी भवति ॥ २३
आसन्नो वल्मीको दक्षिणपार्श्वे विभीतकस्य यदि ।
साध्यर्द्धं तस्य शिरा पुरुषे ज्ञेया दिशि प्राच्याम् ॥ २४
तस्यैव पश्चिमाया दिशि वल्मीको यदा भवेद्धस्ते ।
तत्रोद्ग् भवति शिरा चतुर्भिरर्द्धाधिकैः पुरुषैः ॥ २५
श्वेतो बिम्बम्बरकः प्रथमे पुरुषे तु कुङ्कुमाभोऽश्मा ।
अपरस्यां दिशि च शिरा नश्यति वर्षत्रयेऽतीते ॥ २६
सकुशासित पेशान्यां वल्मीको यत्र कोविदारस्य ।
मध्ये तयोर्नरैरर्द्धपञ्चमैस्तोयमत्तोभ्यम् ॥ २७
प्रथमे पुरुषे भुजगः कमलोदरसन्निभो मही रक्ता ।
कुरुविन्दुः पाषाणश्चिह्नान्येतानि वाच्यानि ॥ २८
यदि भवति सप्तपर्णो वल्मीकवृतस्तदुत्तरे तोयम् ।
वाच्यं पुरुषैः पञ्चभिरत्रापि भवन्ति चिह्नानि ॥ २९
पुरुषार्द्धे मण्डूको हरितो हरितालसन्निभा भूश्च ।
पाषाणोऽभ्रनिकाशः सौम्या च शिरा शुभाम्बुवहा ॥ ३०³
1 तथा च सारस्वतः—निर्जले यत्र कम्पिल्लो दृष्टस्तस्मात् करत्रये ।
प्राच्यां विभिन्नरैर्वारि सा भवेद्दक्षिणा शिरा ॥
अधौ नीलोत्पलाभासा मृत् कापोतप्रभा क्रमात् ।
हस्तेऽजगन्धको मत्स्यो जलमल्पमशोभनम् ॥
2 ” ” ” विभीतकस्य याम्यायां वल्मीको यदि दृश्यते ।
करद्वयान्तरे पूर्व्वे सार्द्धे च पुरुषे जलम् ॥
3 तथा च सारस्वतः—भुजङ्गगेहसंयुक्तो यत्र स्यात् सप्तपर्णकः ।
ततः सौम्ये हस्तमात्रात् पञ्चभिः पुरुषैरधः ॥
वाच्यं जलं नरार्द्धे तु मण्डूकी हरितो भवेत् ।
हरितालनिभा भूश्च मेघाभोऽश्मा ततः शिरा ।
उत्तरा सुजला ज्ञेया दीर्घा मृष्टाम्ब वाहिनी ॥