उपवनविनोद (आचार्य शार्ङ्गधर - वृक्षायुर्वेद, भू-जल संधान एवं उद्यान-विज्ञान सटीक)

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 99
सर्व्वेषां वृक्षाणामधःस्थितो दर्द्दु रो यदा दृश्यः ।
तस्माद्धस्ते तोयं चतुर्भिरर्द्धाधिकैः पुरुषैः ॥ ३१
पुरुषे तु भवति नकुलो नीला मृत् पीतिका ततः श्वेता ।
दर्द्दूरसमानरूपः पाषाणो दृश्यते चात्र ॥ ३२¹
यद्यहिनिलयो दृश्यो दक्षिणतः संस्थितः करञ्जस्य ।
हस्तद्वये तु याम्ये पुरुषत्रितये शिरा सार्द्धे ॥ ३३
कच्छपकः पुरुषार्द्धे प्रथमं चोद्भिद्यते शिरा पूर्व्वा ।
उद्गन्धा स्वादुजला हरितोऽश्माधस्ततस्तोयम् ॥ ३४
उत्तरतश्च मधूकादहिनिलयः पश्चिमे तरोस्तोयम् ।
परिहृत्य पञ्चहस्तान् अर्द्धाष्टमपौरुषे प्रथमम् ॥ ३५
अहिराजः पुरुषेऽस्मिन् धूम्ना धात्री कुलत्थवर्णोऽश्मा ।
माहेन्द्री भवति शिरा वहति सफनं सदा तोयम् ॥ ३६
वल्मीकः स्निग्धो दक्षिणेण तिलकस्य सकुशदूर्व्वश्चेत् ।
पुरुषै पञ्चभिरम्भो दिशि वारुण्यां शिरा पूर्व्वा ॥ ३७²
सर्पावासः पश्चाद् यदा कदम्बस्य दक्षिणेन जलम् ।
परतो हस्तत्रितयात् षड्भिः पुरुषैस्तुरीयोन्नैः ॥ ३८
कौवेरी चात्र शिरा वहति जलं लोहगन्धिः चाक्षोभ्यम् ।
कनकनिभो मण्डूको नरमात्रे मृत्तिका पीता ॥ ३९
वल्मीकसंम्वृतो यदि तालो वा भवति नालिकेरः ।
पश्चात् षड्भिर्हस्तैर्नरैश्चतुर्भिः शिरा याम्या ॥ ४०
याम्येन कपित्थस्याहिसंश्रयश्चेदुदग्जलं वाच्यम् ।
सप्त परित्यज्य करान् खात्वा पुरुषान् जलं पञ्च ॥ ४१
1 तथा च सारस्वतः—तरूणां यत्र सर्वेषामधःस्थो दर्द्दु रो भवेत् ।
हस्तादुदग्दिशि जलं हस्तात् सार्द्धेनरैरधः ॥
चतुर्भिः पुरुषे खाते नकुलो नीलसृत्तिका ।
पीतश्च ता ततो भिकसदृशोऽश्मा प्रदश्यते ॥
2 ,, ,, ,, —तिलकाद्दक्षिणे स्निग्धेः कुशदूर्व्वासमायुतः ।
वल्मीकाच्चोत्तरे पञ्च हस्तान् सन्त्यज्य पश्चिमे।
नरैः पञ्चभिरम्भोऽधः शिरा पूर्वात्र विद्यते ॥