उपवनविनोद (आचार्य शार्ङ्गधर - वृक्षायुर्वेद, भू-जल संधान एवं उद्यान-विज्ञान सटीक)

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 97
पश्चादुदुम्बरस्य त्रिभिरेव करैर्नरद्वये सार्द्धे ।
पुरुषे सितोऽहिरश्माञ्जनोपमोऽधः शिरा सुजला ॥११
उदगर्जुनस्य दृश्यो वल्मीको यदि ततोऽर्जुनाद्धस्तैः ।
त्रिभिरम्बु भवति पुरुषैस्त्रिभिरर्द्धसमन्वितैः पश्चात् ॥१२
श्वेता गोधार्द्धनरे पुरुषे मृद्धूसरा ततः कृष्णा ।
पीता सिता ससिकता ततो जलं निर्दिशेदसितम् ॥१३
वल्मीकोपचितायां निर्गुण्ड्यां दक्षिणेन कथितकरैः ।
पुरुषद्वये सपादे स्वादुजलं भवति चाशोष्यम् ॥१४
रोहितमत्स्योऽर्द्धनरे मृत्कपिला पाण्डुरा ततः परतः ।
सिकता सशर्करोथ क्रमेण परतो भवत्यम्भः ॥१५
पूर्वेण यदि बदर्या वल्मीको दृश्यते जलं पश्चात् ।
पुरुषैस्त्रिभिरादेश्यं श्वेता गृहगोधिकाऽर्द्धनरे ॥१६¹
सपलाशा बदरी चेद् दिश्यपरस्यां ततो जलं भवति ।
पुरुषत्रये सपादे पुरुषेऽत च दुण्डुभिश्चिह्नम् ॥१७²
विल्वोदुम्बरयोगे विहाय हस्तत्रयं तु याम्येन ।
पुरुषैस्त्रिभिरम्बु भवेत् कृष्णोऽर्द्धनरे च मण्डूकः ॥१८
काकोदुम्बरिकायां वल्मीको दृश्यते शिरा तस्मिन् ।
पुरुषत्रये सपादे पश्चिमदिक्स्था वहति सा च ॥१९
अपाण्डुपीतिका मृद् गोरसवर्णाश्च भवति पाषाणः ।
पुरुषार्द्धे कुमुदनिभो दृष्टिपथं मूषको याति ॥२०
जलपरिहीने देशे वृत्तः कम्पिल्लुको यदा दृश्यः ।
प्राच्यां हस्तत्रितये वहति शिरा दक्षिणा प्रथमम् ॥२१
1 तथा च सारस्वतः—पूर्वभागं वदर्याश्च वल्मीको दृश्यते जलम् ।
पश्चाद्धस्तत्रये वाच्यं खाते तु पुरुषत्रये ॥
अधःखातेऽर्धपुरुषे दृश्यते गृहगोधिका ।
श्वेतवर्णा ततोऽधःस्थं जलं भवति निर्मलम् ॥
2 ,, ,, ,, पलाशयुक्ता बदरी यत्र दृश्या ततोऽपरि ।
हस्तत्रयादधस्तीयं सपादे पुरुषत्रये ॥
नरे तु दुण्डुभः सर्पो निर्विषश्चिह्नमेव च ।
अधस्तीये च सुस्वादु दीर्घकालं प्रवाहितम् ॥
13