उपवनविनोद (आचार्य शार्ङ्गधर - वृक्षायुर्वेद, भू-जल संधान एवं उद्यान-विज्ञान सटीक)

96 UPAVANA VINODA
एकेन वर्णेन रसेन चाम्भश्च्युतं नभस्तो वसुधाविशेषात् ।
नानारसत्वं बहुवर्णताञ्च गतं परीक्ष्यं क्षितितुल्य मेव ॥ २$^1$
पुरुहूतानलयमनिऋॄ तिवरुणापवनेन्दुशङ्करा देवाः ।
विज्ञातव्याः क्रमशः प्राच्यादीनां दिशां पतयः ॥ ३
दिक्पतिसंज्ञाश्च शिरा नवमी मध्ये महाशिरानाम्री ।
एताभ्योऽन्याः शतशो विनिःसृता नामभिः प्रथिताः ॥ ४
पातालानूर्द्धशिराः शुभाश्चतुर्दिक्षु संस्थितायाश्च ।
कोणे दिग्गुत्था न शुभाः शिरानिमित्तान्यतो वक्ष्ये ॥ ५
यदि वेतसोऽम्बुरहिते देशे हस्तैस्त्रिभिस्ततः पश्चात् ।
सार्द्धे पुरुषे तोयं बहति शिरा पश्चिमा तत्र ॥ ६
चिह्नपि चार्द्धपुरुषे मण्डूकः पाण्डुरोऽथ मृत् पीता ।
पुटभेदकश्च तस्मिन् पाषाणो भवति तोयमधः ॥ ७$^2$
जम्ब्वाश्चोदग्ध्यस्तैस्त्रिभिः शिराधो नरद्वये पूर्ब्बा ।
मृल्लोहगन्धिका पाण्डुराथ पुरुषेऽत्र मण्डूकः ॥ ८
जम्बूवृक्षस्य प्राग् वल्मीको यदि भवेत् समीपस्थः ।
तस्माद्दक्षिणपार्श्वे सलिलं पुरुषद्वये स्वादु ॥ ६
अर्द्धपुरुषे च मत्स्यः पारावतसन्निभश्च पाषाणः ।
मृद्भवति चात्र नीला दीर्घकाल बह्व च तोयम् ॥ १०$^3$
1 तथा च भट्टोत्पल—सशर्करा ताम्रमही कषायं क्षारं धरित्री कपिला करोति ।
आपाण्डुरायां लवणं प्रदिष्टमिष्टं पयो नीलवसुन्धरायाम् ॥
2 तथा च सारस्वतः—निर्जले वेतसं दृष्ट्वा तस्माद्ध्वचादपि त्रयम् ।
पश्चिमायां दिशि ज्ञेयमधः सार्धेन वै जलम् ॥
नरोऽत्र षष्टिर्द्विगुणा चाङ्गुलानां प्रकीर्त्तितः ।
तत्र खात्वाऽर्धपुरुषं भेकः पाण्डुरवर्णकः ॥
मृत् पीता पुटभेदश्च पाषाणोऽधस्ततो जलम् ।
शिरा पश्चिमदिक्स्थाच वहतीति विनिर्दिशेत् ॥
3 तथा च सारस्वतः—जम्बूवृक्षात् पूर्वभागे वल्मीको यदि दृश्यते
ततोदक्षिणतो हस्तांस्त्रींस्त्यक्ताऽधो जलं वदेत् ॥
नरद्वयेऽर्धपुरुषे मत्स्योऽश्मा पश्चिसन्निभः ।
ततोऽपि मृत्तिका नीला ततो भ्रष्टं जलं वदेत् ॥