उपवनविनोद (आचार्य शार्ङ्गधर - वृक्षायुर्वेद, भू-जल संधान एवं उद्यान-विज्ञान सटीक)

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 95
सन्निधौ देवतानाञ्च शिलैष्टकचितानपि ।
छेदितांश्छेदयेल्लोकान् मरकवृष्टिक्षुद्भयैः ॥
नृपहानिर्भवेच्छीघ्रं चित्यावृक्षे निपातिते ।
सन्नियोगी व्यथां याति सीमावृक्षे निपातिते ।
तस्मान्न छेदयेद् वृक्षं देवताधिष्ठितं क्वचित् ॥
वापीकूपतड़ागानां छेदने रोधने कृते ।
कुलान्यकुलतां यान्ति नराणां सुदुरात्मनाम् ॥
तांश्च छेदयेद्यस्तु वृक्षान् छायासुशीतलान् ।
असिपत्रबने घोरे पीड्यते यमकिङ्करैः ॥
नगरोपवने वृक्षान् प्रमादाद्धि च्छिनत्ति यः ।
स गच्छेन्नरकं नाम जुम्भणं रौद्रदर्शनम् ॥
बिल्वादिपालनं कुर्याच्छुभं भयदमन्यथा ।
श्रीवृक्षान्रोपयेत् पञ्च यदि स्वर्गान्न हीयते ॥¹
वृक्षस्तु सफलं छित्त्वा सुवर्णं दण्डमर्हति ।
द्विगुणं दण्डयेच्चैनं पथिसीम्निजलाशये ॥
छेदनादफलस्यापि मध्यमं साहसं स्मृतम् ।
गुल्मवल्लीलतानाञ्च सुवर्णस्य च माषकम् ॥
वृक्षच्छेदी तृणस्यापि दण्ड्यः कार्षापणं भवेत् ।
विभागं कृष्णला दण्ड्याः प्राणिनस्ताडने तथा ॥
देशकालानुरूपेण मूल्यं राजा द्रुमादिषु ।
तत् स्वामिनस्तथा दण्ड्या दण्डमुक्तस्तु पार्थिवः ॥²
बृहत् संहिता । ५३ ॥³
अथ दकार्गलं व्याख्यायते ।
धर्म्यं यशस्यञ्च वदाम्यतोऽहं दकार्गलं येन जलोपलब्धिः ।
पुंसां यथाङ्गेषु शिरास्तथैव क्षितावपि प्रोन्नतनिम्नसंस्थाः ॥ १
1 अग्निपुराणे वारुणारामप्रतिष्ठाध्यायः ।
2 मत्स्यपुराणे २२७ अध्यायः ।
3 Vol. II, pp. 706-742. The Vizianagram Sanskrit Series. Vol. X, Benares, 1895-1897.
Additional texts in the footnote are quoted from the Commentary.