विवाह वृन्दावनम् (पं. सीताराम झा ज्योतिष टीका - विवाह संस्कार, अष्टकूट गुण-मिलान एवं मुहूर्त विज्ञान सटीक)
Vivaha Vrindavanam: Vivaha Sanskara, Ashtakuta Guna Milana evam Muhurta Vigyan
केशवार्कमहोदय (टीकाकार: पं. सीताराम झा) द्वारा
पृष्ठ 109, कुल 138 में से
संदर्भ में पढ़ें६६ विवाहवृन्दावनम्- .[मिश्रा-
शकुनिरुतज्ञाः शकुनैर्निमित्तकुशला निमित्तैश्च ॥
कर्मसमुत्थं चान्ये कुलदेशस्त्रीस्वभावमपरे तु ।
इच्छन्त्यन्ये मुनयः कालविशेषाद् विशेषफलमिति ॥” २ ॥
अथ यत्नादेव फलप्राप्तिरित्याह—
प्राक्कर्म बीजं सलिलानिलोर्वीसंस्कारवत्कर्म विधीयमानम् ।
शोषाय पोषाय च तस्य तस्मात्सदा सदाचारवतां न हानिः ॥ ३ ॥
सं०—प्राक्कर्म (पूर्वजन्मकृतं यत् सदसत् कर्म) तस्य (प्राक्कर्मणः) विधीयमानं ( सम्प्रति क्रियमाणं ) कर्म उद्योगः शोषाय नाशाय, पोषाय पुष्ट्यै च भवति । किं वत् बीजं सलिलानिलोर्वी संस्कारवत् । यथा सद्-बीजं जलवायुभूमिसंस्कारेण उत्पद्यते वर्धते च तथैव प्राक्कर्म ( प्रारब्धं ) विधीयमानेन कर्मणा उद्योगेन वर्धतेऽन्यथा क्षीयते तद्वदित्यर्थः । तस्मात् कारणात् सदा चारवतां ( श्रुतिस्मृतिविहितकर्म सदाचारस्तद्वतां ) जनानां कदाचिदपि हानिर्न स्यात् । एतेन स्वप्नादयोऽपि विलोकनीया एवेति सिद्धम् ॥ ३ ॥
भा०—जैसे जल, वायु और पृथ्वी के संस्कार से बीज की उत्पत्ति और वृद्धि होती है, उसी प्रकार वर्तमान समय में क्रियमाण कर्म ( उद्योग ) पूर्वकृतं कर्म का शोषक ( नाश करनेवाला ) और पोषक ( बढ़ानेवाला ) होता है। अर्थात् उद्योग से ही शुभ फल का लाभ, और अशुभ फल का नाश हो सकता है अन्यथा नहीं । इसलिये सदाचारवान् ( श्रुति स्मृति विहित धर्म के पालन करने वालों ) की कभी हानि नहीं हो सकती है ॥ ३ ॥
उद्योगेन विना प्राक्तनकर्म न फलतीत्याह —
फलेद्यदि प्राक्तनमेव तत्किं कृष्याद्युपायेषु परः प्रयत्नः ।
श्रुतिः स्मृतिश्चापि नृणां निषेधविध्यात्मके कर्मणि किं निषण्णा ॥
सं०—यदि प्राक्तनं पूर्वकृतं कर्मैव फलेत् तत् तदा कृष्याद्युपायेषु परः प्रयत्नः किं स्यात् ? । तथा श्रुतिः स्मृतिश्चापि नृणां निषेधविध्यात्मके कर्मणि किं निषण्णा प्रवृत्ता ? । अतः सत्फललाभाय, असत् फलनाशाय चावश्यमेव प्रयत्नः कर्तव्य एवेति ॥ ४ ॥
भा०—अगर प्रारब्ध ही फलीभूत होता तो कृषि वाणिज्य आदि के उपायों में लोग यत्न क्यों करते हैं, लोग ही नहीं, श्रुति स्मृति भी लोगों के निषेध और